Χριστιανοί και Μπεκτασίδες (του θεολόγου Σταύρου Βαλλίδη) ΚΗ’ - Η καθημερινή ζωή στο κεντρικό μοναστήρι των Μπεκτασήδων!

Η Γαλλίδα αρχαιολόγος B.Chantre, που ταξίδεψε στην Καππαδοκία το 1893 και στο περιθώριο της έρευνάς της μας έδωσε αρκετές πληροφορίες για τη ζωή των Μπεκτασήδων

στον κεντρικό τεκέ του Χατζή Μπεκτάς. Τα στοιχεία που αναφέρει έχουν να κάνουν με τις εικόνες που συνάντησε η επισκέπτρια, στα τέλη του 19^ου αιώνα, αλλά και ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των δερβίσηδων, την ελεημοσύνη στους φτωχούς, ακόμη και για τα οικονομικά και τη συντήρηση της μονής, την πολιτική δύναμή της, καθώς και δοξασίες και μύθους από τη ζωή του αγίου τους. Γράφει λοιπόν η εν λόγω αρχαιολόγος:

«Στον τεκέ μάς υποδέχεται ο σεΐχης, ένας πενηντάρης με πολύ ευγενική όψη. Στο κεφάλι έχει ένα λευκό σκούφο από ραβδωτή τσόχα σε χονδροειδές σχήμα και γύρω τυλιγμένο ένα πράσινο σαρίκι. Φοράει πράσινο μακρύ μεταξωτό πανωφόρι και στο ζωνάρι που σφίγγει τη μέση του λάμπει ένα μεγάλο κουμπί από επεξεργασμένο κρύσταλλο. Να προσθέσω ότι το δεξί αυτί του θρησκευτικού αρχηγού κοσμείται από ένα μεγάλο ασημένιο σκουλαρίκι στο ίδιο σχήμα με τις πόρπες των φουστανιών μας. Γίνονται οι συστάσεις και ο σεΐχης μας οδηγεί στο βάθος μιας κλειστής στοάς που καταλαμβάνει τη μια πλευρά της εσωτερικής αυλής του τεκέ. Εκεί είναι διευθετημένο ένα είδος μικρού σαλονιού. Ο χώρος είναι σκεπασμένος με στρώματα, μαξιλάρια και χαλιά και στο κέντρο είναι τοποθετημένη, ως καλλωπιστικό στοιχείο, μια πυραμίδα από ανθοδοχεία. Η κυβέρνηση διαθέτει για τη συντήρηση του τεκέ, τις εισπράξεις της δεκάτης από 42 χωριά. Ωστόσο το μισό από το σχετικό ποσό παραχωρείται στον Τσελεπή-Εφέντη (άτομο με μυστηριώδη καταγωγή θρύλος μεταξύ των Μπεκτασήδων.) Έτσι τα έσοδα του τεκέ μειώνονται στη δεκάτη από 21 χωριά. Σ’ αυτά προστίθενται οι εισπράξεις από την πώληση των προϊόντων από τα περιβόλια και τα αμπέλια, οι προσφορές των επισκεπτών και τέλος οι εισφορές των οπαδών του. Επί πλέον, η Διαχείριση του Δημόσιου Χρέους παραχωρεί στους δερβίσηδες 1.435 τόνους αλάτι. Ο θρύλος αναφέρει ότι το γειτονικό ορυχείο αλατιού ανακαλύφθηκε από τον άγιο Χατζή – Μπεκτάς, που κέρδισε έτσι το μερίδιό του.

Ο σεΐχης με το κρυστάλλινο κουμπί μας πληροφορεί ότι ανώτατος αρχηγός της αίρεσης είναι σήμερα ο Αλή – Μεχμέτ – Μπαμπά, ο οποίος κατοικεί στο χωριό Ερένκιοϊ, κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Ο ίδιος ο ιμάμης Χατζή – Μεχμέτ – Μπαμπά βρίσκεται στη δεύτερη βαθμίδα. Μας δίνει μάλιστα τα ονόματα γραπτά. Όση ώρα πληροφορούμαστε από το στόμα του ΧατζήΜεχμέτ - Μπαμπά ενδιαφέροντα στοιχεία για την αίρεση, ξεφυτρώνουν από παντού δερβίσηδες ντυμένοι κατάλευκα, με σκούφο από ραβδωτή τσόχα σε σχήμα κολοκύθας, κατεβασμένο μέχρι τα μάτια και τα αυτιά. Αντίθετα με το γενικό κανόνα, οι δερβίσηδες αυτοί δίνουν υπόσχεση αγνότητας. Στο μοναστήρι είναι 50 ή 60 και κάνουν όλες τις δουλειές. Μας εντυπωσιάζει η ποικιλία των φυλετικών τύπων που εκπροσωπούν, αλλά αυτό εξηγείται όταν μας λέγουν ότι ανάμεσά τους βρίσκονται προσήλυτοι Έλληνες, καθαρόαιμοι Άραβες, Αλβανοί και τέλος πάντων άνδρες που ανήκουν σε όλες τις φυλές της Μικράς Ασίας.

Αυτή η αίρεση των Μπεκτασήδων είναι σήμερα μία από τις ισχυρότερες της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Έχει διακλαδώσεις παντού, ακόμα και στις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης. Ο Χατζή – Μεχμέτ - Μπαμπά μας λέει με περηφάνια ότι με ένα νεύμα τους μπορούν να συγκεντρώσουν ένα φοβερό στρατό. Τα χρήματα δεν τους λείπουν. Εξάλλου είναι φανερή η αντίθεση της πλούσιας εμφάνισης του οικήματος με τη φτώχεια που επικρατεί παντού.

Σιωπηλοί, οι λευκοί δερβίσηδες κάνουν τις κινήσεις που απαιτούνται για τις εργασίες τους. Μερικοί τρίβουν αλάτι, άλλοι αλέθουν καφέ για χάρη μας. Στο αυτί τους έχουν όλοι έναν κρίκο, όχι όμως ασημένιο όπως του ιμάμη αλλά από νεφρίτη. Επίσης, στο στήθος τους έχουν όλοι από ένα αστέρι από πέτρα του Προκοπίου. Αυτό το φορούν όλα γενικώς τα μέλη. Μερικοί ιμάμηδες με πράσινο σαρίκι που ανήκουν στο επιτελείο του αρχηγού έρχονται να καθίσουν σταυροπόδι κοντά μας. Πίνουμε καφέ και μετά μας προτείνουν να επισκεφθούμε τον τεκέ, που έχει την ιδιαιτερότητα να είναι ανοιχτός σε όλους, αδιακρίτως θρησκείας ή φυλής.

Στο σύνολό του ο τεκές καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος του χωριού. Οι τοίχοι που τον περιβάλλουν περικλείουν μια σειρά από κτίρια, παρεκκλήσια, τάφους, τζαμιά, καταλύματα για τους προσκυνητές, αυλές, κήπους κ.λ.π. Εξαιρετικά ενδιαφέροντες είναι οι κήποι, οι οποίοι περιέχουν όλα σχεδόν τα είδη των δικών μας καλλιεργειών. Βλέπεις πατάτες, ηλίανθους, αγκινάρες, φασόλια, κουκιά, μπιζέλια, όλα τα είδη σαλατικών, κρεμμύδια, πεπόνια, καρπούζια, αγγούρια και δεν ξέρω τι άλλο ακόμα άφθονα φρούτα, αμπέλια και, τέλος, πολλά λουλούδια. Όλα αυτά τα είδη είναι εξαιρετικά δυσεύρετα στο εσωτερικό της Ανατολίας, τα περισσότερα μάλιστα άγνωστα. Οι δερβίσηδες περηφανεύονται για τις καλλιέργειές τους και τις αφιερώνουν όλες τις φροντίδες τους.

Διασχίζοντας τον κήπο βρισκόμαστε μπροστά σε ένα μικρό πέτρινο οικοδόμημα, εξάγωνο όπως όλες οι ταφικές κατασκευές περσικού ρυθμού. Είναι το σεβάσμιο ιερό του τεκέ, ο τουρμπές (μαυσωλείο), όπου αναπαύεται το λείψανο του αγίου Χατζή-Μπεκτάς - Βελή. Πριν μπούμε, πρέπει να βγάλουμε τα παπούτσια μας. Ο τουρμπές αποτελείται από δύο μέρη: τον προθάλαμο και τον επιτύμβιο ναΐσκο. Στον πρώτο μερικοί Μπεκτασήδες είναι καθισμένοι σταυροπόδι πάνω στα πολύτιμα χαλιά που καλύπτουν το πάτωμα και παραμένουν βυθισμένοι στην προσευχή τους. Αυτός ο χώρος δεν προσφέρει τίποτα το ιδιαίτερο. Ως μοναδικό στόλισμα έχει χαλιά και δέρματα από γαζέλες και τίγρεις κρεμασμένα στους τοίχους. Από μία χαμηλή πόρτα σκεπασμένη με ένα ωραιότατο παραπέτασμα από παλιό, πράσινο, μεταξωτό χρυσοκέντητο ύφασμα μπαίνουμε στο παρεκκλήσι. Ο μυτερός τρούλος και οι ασπρισμένοι με ασβέστη τοίχοι του, καλύπτονται από άναρχες ζωγραφιές, περσικής τεχνοτροπίας. Στο κέντρο, πάνω σε ένα βάθρο, βρίσκεται ο τάφος του αγίου. Είναι σκεπασμένος με μεταξωτά υφάσματα σε σπασμένους τόνους του ρόδινου και απαλού πράσινου, που τα εξαίσια χρυσοκέντητα τους δημιουργούν ελαφρές πτυχώσεις. Το δωμάτιο θα ήταν ψυχρό χωρίς αυτά τα υφάσματα που το φωτίζουν με την γλυκιά λάμψη τους. Ορειχάλκινα κηροπήγια στην σειρά λαμποκοπούσαν πάνω στα σκαλιά του βάθρου. Οι τοίχοι είναι καλυμμένοι με τάματα και δώρα που έστειλαν είτε έφεραν από μακρινές περιοχές οι προσκυνητές. Είναι προσευχές σε ωραία αραβική γραφή, σκαλιστοί δίσκοι από ινδική καρύδα ή μέταλλο σμιλεμένοι με τέχνη, κέρατα αίγαγρου, επίσης επεξεργασμένα, δίκοπα τσεκούρια, χαϊμαλιά.

Τη σειρά των θρησκευτικών κτιρίων του τεκέ συμπληρώνει ένας άλλος τουρμπές χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον που περιέχει τον τάφο του σουλτάνου Ορχάν, και τέλος ένα κατεστραμμένο τζαμί στο οποίο μπαίνεις χωρίς να βγάλεις τα παπούτσια σου και το οποίο, πράγμα παράξενο, δεν φαίνεται να είναι σημαντικό στα μάτια των Μπεκτασήδων.

Μια πηγή παρέχει άφθονο νερό. Οι οδηγοί μας άφησαν για το τέλος την επίσκεψη της κουζίνας και του αρτοποιείου, που δίκαια είναι ονομαστά σε όλη την ανατολή για το γιγάντιο μέγεθός τους. Η φήμη αυτή δεν έχει τίποτα το υπερβολικό. Το αρτοποιείο είναι μια τεράστια θολωτή αίθουσα με ένα φούρνο στο οποίο ψήνουν καθημερινά 1.000 ψωμάκια που τα μοιράζουν σε περαστικούς, προσκυνητές και ζητιάνους που επισκέπτονται συνεχώς το μοναστήρι. Μας δίνουν πολλά τέτοια ψωμάκια. ……….Τα πάντα στους Μπεκτασήδες λάμπουν από καθαριότητα. Η κουζίνα, ψηλή και θολωτή, έχει πολλά τζάκια, πάνω από τα οποία κρέμονται χύτρες διαφόρων μεγεθών. Η μια χύτρα πραγματικά κολοσσιαία, χρησιμοποιείται τις μέρες που συρρέουν στο μοναστήρι τα πλήθη των προσκυνητών, δηλ. τις μεγάλες γιορτές και κυρίως στις 22 Αυγούστου που είναι η μεγαλύτερη γιορτή των δερβίσηδων. Οι κουτάλες που βυθίζουν σ’ αυτές τις εντυπωσιακές χύτρες, έχουν μήκος 1,2 και 3 μέτρων. Κάτι άλλο που μου κάνει μεγάλη αίσθηση σ’ αυτήν την κουζίνα είναι τα άφθονα ορειχάλκινα καντηλέρια, που είναι τόσο αστραφτερά ώστε οι λάμψεις από τα σπιθίσματα τους φθάνουν μέχρι τους σκοτεινούς θόλους της αίθουσας. Και στην κουζίνα επικρατεί η ίδια σχολαστική καθαριότητα,…..

Όταν ολοκληρώνεται η επίσκεψή μας, ο Χατζή – Μεχμέτ – Μπαμπά μας προσφέρει μερικούς πέτρινους κόκκους μεγέθους σπυριού σταριού, που τους περιβάλλει ένας θρύλος, στην αλήθεια του οποίου πιστεύουν απόλυτα. Γι’ αυτό οι προσκυνητές φεύγοντας από το μοναστήρι παίρνουν απαραίτητα μαζί τους μερικούς κόκκους. Το θαυμαστό γεγονός που μετέτρεψε το στάρι σε σκληρό άργιλο είναι το εξής: ο άγιος Χατζή Μπεκτάς ζήτησε μια μέρα από τους χωρικούς να του δώσουν λίγο σιτάρι για να χορτάσει την πείνα του και εκείνοι αρνήθηκαν. Τότε φώναξε αγανακτισμένος: Είθε ο Αλλάχ να μετατρέψει την σοδειά σας σε πέτρες. Έτσι έγινε. Σήμερα δίνουν τους κόκκους αυτούς στους επισκέπτες επειδή είναι προικισμένοι με μεγάλη δύναμη και καταπολεμούν όλα τα κακά.

Μας βάζουν στο χέρι μια δόση απ’ αυτό το πολύτιμο φυλακτό.»

Χριστιανοί και Μπεκτασίδες (του θεολόγου Σταύρου Βαλλίδη) ΚΖ’ - Ο ρόλος των τεκέδων για την εξάπλωση του μυστικιστικού Ισλάμ και του εκτουρκισμού στην Ευρώπη.

Οι δερβίσικοι τεκέδες με κέντρο την Μικρά Ασία θα εξαπλωθούν σαν τα μανιτάρια σε ολόκληρο τον Οθωμανικό κόσμο. Θα ιδρυθούν σε όλες τις γνωστές μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, αλλά και σε όλα τα κομβικά σημεία που εξυπηρετούσαν τους γνωστούς δρόμους του εμπορίου. 

Οι πρώτοι μεγάλοι και ιστορικοί τεκέδες θα μεταφερθούν στην Αδριανούπολη, την Θεσσαλονίκη, την Θεσσαλία, την Ήπειρο και θα επεκταθούν σε όλα τα Βαλκάνια, μέχρι τα σύνορα με την δυτική Ευρώπη. Όπως ήταν φυσικό, η αρχή θα γίνει από τη Θράκη στα τέλη του 14^ου αιώνα. Στα πλαίσια του Τουρκικού εποικισμού θα αποτελέσουν, πρόσφορες και σταθερές «βάσεις», για τις μελλοντικές κατακτήσεις των Οθωμανών στην Ευρώπη.

Οι Οθωμανοί όπως προαναφέρθηκε, μετέφεραν από τα βάθη της Μικρά Ασίας αξιόμαχους πολεμιστές που ζούσαν μέχρι τότε σε νομάδες και μετακινούνταν ανάλογα με τις ανάγκες τους. Έτσι εγκατέστησαν ισχυρές ομάδες Γιουρούκων, κατά μήκος των κεντρικών δρόμων καθώς και στις γύρω ορεινές περιοχές. Αυτοί θα θέσουν τις προϋποθέσεις και θα εξασφαλίσουν την ασφάλεια των οδικών διαδρομών. Πολλές φορές η ευθύνη της δημόσιας ασφάλειας βάρυνε ακόμη και ολόκληρα χωριά, που σε αντάλλαγμα έπαιρναν κάποια φορολογικά προνόμια. Οι τεκέδες θα παίξουν το ρόλο της εξασφάλισης των θρησκευτικών, πολιτιστικών και κοινωνικών παροχών των κατοίκων. Επίσης, στους απόμακρους δρόμους και περάσματα, θα εξασφαλίσουν στους ταξιδευτές εμπόρους, την ασφαλή διαμονή τους.

Συνήθως, σε σεβαστά και αξιόλογα άτομα, δερβίσηδες ή σεΐχηδες, οι Οθωμανικές αρχές παραχωρούσαν αγρούς, όπου αναγείρονταν μοναστήρια και στη συνέχεια τους παραχωρούσαν περιουσιακά στοιχεία «προίκα» για την επιβίωσή τους. 

Οι δερβίσηδες καλλιεργούσαν τα χωράφια τους και αξιοποιούσαν την περιουσία τους, για τα έξοδα του τεκέ. Επίσης, αν οι ανάγκες και η φήμη του τεκέ ήταν πολύ μεγάλη, μπορούσαν να παραχωρηθούν και τα εισοδήματα από την φορολογία διπλανών χωριών. Οι τεκέδες έπαιζαν ταυτόχρονα τον ρόλο του καταφυγίου για τους νεοφερμένους εποίκους. 

Οι ηγούμενοι αποσπούσαν από τον Σουλτάνο ένα φιρμάνι, ένα διάταγμα, που επιβεβαίωνε ότι η γη αποτελούσε βακούφι του μοναστηριού, ακίνητη περιουσία και έτσι, τους παρείχαν προνόμια και φοροαπαλλαγές. Αυτό θα αποτελέσει τη βάση και τον πυρήνα ενός νέου χωριού. Έτσι οι τεκέδες θα αποτελέσουν τον πυρήνα γύρω από τα οποία καθιδρύθηκαν καινούργια χωριά. 

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, δερβίσηδες που συμμετείχαν στον πόλεμο στα σύνορα επιχορηγήθηκαν με εκτάσεις γης όπου βρίσκονταν μοναστήρια που είχαν ιδρυθεί παλιότερα. Αυτοί πρώτοι ξεκίνησαν την καλλιέργεια της γης, δημιουργώντας συγχρόνως γύρω τους καινούργια μικρά χωριά. Παράδειγμα, που μπορεί να επαληθεύσει αυτή την άποψη είναι ότι ακόμη και σήμερα στην επαρχία Manisa, που βρίσκεται μεταξύ Ιωνίας και Λυδίας στην Μικρασία έξι χωριά έχουν το όνομα των ιδρυτών τους Σεΐχηδων. Υπήρχαν επίσης δέκα άλλα χωριά που είχαν μοναστήρια στα προάστια τους.

Μόλις η μονή των δερβίσηδων σταθεροποιείτο, είχε σαν πρώτο μέλημα την αξιοποίηση των πηγών που θα της έφερναν εισοδήματα. Τα μέλη της μονής θα μπορούσαν να επιβιώσουν μόνον αν καλλιεργούσαν την γη και ειδικότερα αν κατείχαν αμπέλια και κήπους.

Οι τεκέδες ανάλογα με τα περιουσιακά στοιχεία που εξασφάλιζαν μπορούσαν να αποκτήσουν μεγάλο κύρος και δύναμη. Καθοριστικό ρόλο θα αποτελέσουν οι χαρισματικοί επικεφαλείς σεΐχηδες που η φήμη τους γίνεται γνωστή σε όλη την αυτοκρατορία.

Τα οικήματα στα οποία ιδρύθηκαν οι τεκέδες, είτε κτίζονταν εξαρχής, είτε οι δερβίσηδες Μουσουλμάνοι κατελάμβαναν παρακμάζοντα χριστιανικά μοναστήρια και τα μετέτρεπαν σε τεκέδες. Ενδεικτικά, αναφέρουμε τέτοια μετατροπή, στο κεντρικό τεκέ των Μπεκτασήδων στην Καππαδοκία, των Μεβλεβήδων στο Ικόνιο, του Ντομούζ Ντερέ τεκέ (κοντά στην Κεσάνη) και του Εσκή Μπαμπά στην περιοχή της Θράκης.

Οι δερβίσηδες των τεκέδων θα παίξουν συνειδητά ρόλο ιεραποστολικό, μεταφέροντας συγχρόνως, και τις δοξασίες του μυστικισμού τους. Γύρω από τα μοναστήρια αυτά θα ιδρυθούν σημαντικές Οθωμανικές πόλεις που θα παίξουν συγχρόνως το ρόλο των μεθοριακών εγκαταστάσεων κατά μήκος των αξόνων της Οθωμανικής επέκτασης. Ο προσηλυτισμός του «προνομιούχου» ντόπιου πληθυσμού σε συνάρτηση με την ελεύθερη άσκηση της λαϊκή λατρείας τους, ήταν φυσικό επακόλουθο.

Με μπουλ σιτ περίμεναν στη Γάζα τον επίσκοπο Πορφύριο!

Παρ’ ότι η εθνική θρησκεία είχε ξεπέσει και οι πιστοί της δεν είχαν κάποιο ιδιαίτερο μεταφυσικό κίνητρο να την υπερασπιστούν μέχρι θανάτου, η τελική επικράτηση του Χριστιανισμού δεν ήταν και τόσο εύκολη υπόθεση όσο θέλει να μας την παρουσιάσει η επίσημη ιστοριογραφία. 

Αντιδράσεις υπήρξαν πολλές και έντονες, αναγκάζοντας πολλούς αυτοκράτορες να κάνουν σημαντικές υποχωρήσεις.

Στην Καρχηδόνα, π.χ., ήταν πολύ διαδεδομένη η λατρεία της Θεάς Ουρανίας (φοινικική Ανάτ). 

Οι οπαδοί της κατάφεραν να μην βεβηλωθεί ο τεράστιος ναός, αλλά απλώς να κλείσει, σε αναμονή "καλύτερων ημερών". Τελικά ο ναός ισοπεδώθηκε το 421 μ.Χ.

Ο Αρκάδιος και Ονώριος, γιοι του Θεοδόσιου, αναγκάστηκαν να αποδεχθούν τις δημοφιλείς εθνικές εορτές "αρκεί να μη συνοδεύονται από θυσίες και άνομες δεισιδαιμονίες".

Οι ταραχές στη βόρεια Αφρική συνεχίστηκαν μέχρι το 410 μ.Χ. Ένα πλήθος φανατικών χριστιανών της Καρχηδόνας αφαίρεσαν τη χρυσή γενειάδα ενός αγάλματος του Ηρακλή φωνάζοντας "η Ρώμη και η Καρχηδόνα είναι το ίδιο". 

Σε άλλες περιοχές της σημερινής Τυνησίας και Αλγερίας οι Εθνικοί αντέδρασαν πιο βίαια στις βεβηλώσεις των ιερών τους, σκοτώνοντας πολλούς χριστιανούς και καίγοντας τις εκκλησίες τους...

Στην Ανατολή οι Χριστιανοί ήταν πιο επιθετικοί. Οι εθνικοί ναοί όχι μόνο γκρεμίζονται αλλά οι λίθοι τους χρησιμοποιούνται σε διάφορα δημόσια έργα για να βεβηλωθούν. Έτσι βλέπουμε οικοδομικά υλικά από τα άβατα ιερά να τοποθετούνται ως πλάκες οδών ώστε να ποδοπατούνται από ζώα και ανθρώπους.

Στις καταστροφές των αρχαίων ιερών πρωταγωνίστησε ο επίσκοπος Ιωάννης, ο κατά την εκκλησία "Χρυσόστομος". Ακόμα κι απ’ την εξορία του στην Αρμενία παρακινεί τις συμμορίες των χριστιανών μοναχών να καταστρέφουν και λεηλατούν τα ιερά της Φοινίκης.

Χαρακτηριστικό είναι ακόμα το παράδειγμα της Γάζας, μιας πόλης αμιγώς εθνικής, αν εξαιρέσει κανείς τη συνοικία του λιμανιού της που εκχριστιανίστηκε απ’ την εποχή του Κωνσταντίνου.

Ο εκλεγείς επίσκοπος Γάζας Πορφύριος για να φτάσει στην πόλη (Μάρτιος 395 μ.Χ.) έπρεπε να διασχίσει έναν δρόμο που οι χωρικοί είχαν στρώσει με αγκάθια, σκουπίδια και ακαθαρσίες ζώων. Και φυσικά τοποθετήθηκε νύχτα στην επισκοπή του. Αλλά πρόσφερε πολύ "πλούσιο έργο". Ως το 398 κατάφερε να κλείσει όλους τους εθνικούς ναούς εκτός του τεράστιου ναού του Διός-Μάρνα που οι εθνικοί συνέχισαν να τον λειτουργούν άτυπα με τη σιωπηρή ανοχή του κράτους.

Ο Πορφύριος ήθελε πάση θυσία να γκρεμίσει το Μάρνειο. Ο παμπόνηρος επίσκοπος κατάφερε να εκμεταλλευτεί τη δεισιδαιμονία της βασίλισσας. "Προφήτευσε" πως θα γεννήσει αγόρι, η μπίλια τού έκατσε κι έτσι ζήτησε ως "αμοιβή" την άδεια καταδέφισης όλων των ιερών της Γάζας. 

Έτσι, το 402 μ.Χ., με την παρουσία ισχυρών στρατιωτικών δυνάμεων, πέτυχε τους σκοπούς του. Εννοείται πως η προοπτική της λεηλασίας των ναών δυνάμωνε τον "ζήλο" χριστιανών και στρατιωτών...

Χριστιανοί και Μπεκτασίδες (του θεολόγου Σταύρου Βαλλίδη) ΚΣΤ’ - Οι γιορτές των μπεκτασήδων

Οι Μπεκτασήδες δεν συχνάζουν σε τζαμί, εκτός αν κρίνεται απαραίτητο και μετά από την άδεια του επικεφαλής τους.

Οι κυριότερες μυστικές τελετές και γιορτές των Μπεκτασήδων, εκτός από αυτήν της «ομολογίας πίστεως» (Ikrar) του νέου μέλους προς το Τάγμα που αναφέρθηκε προηγούμενα, είναι :

• η τελετή Tζέμ (Cem),
• η Χιρκά (Hirka Giydirmek), όταν ο ηγούμενος του τεκέ ρασοφορεί τον δερβίση.
• του Νεβρούζ (Nevruz), είναι η μέρα γεννήσεως του Αλή. Αντιστοιχεί με την πρώτη ημέρα της άνοιξης 21 Μαρτίου.
• Muharrem. Το «μπαϊράμι του μηνός Muharrem,». Συμπίπτει με την δεκάτη ημέρα του πρώτου σεληνιακού μήνα και αποτελεί γιορτή πένθους. Συμβολίζει τον άδικο χαμό του Χουσείν και της οικογένειάς του.
• Mevid-I Nedi Bayrami. Τα γενέθλια του προφήτη.

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον τελετής των Μπεκτασήδων προκαλεί η τελετή Tζέμ (Cem ή Aynicem).

Η τελετή αυτή γίνεται τις περισσότερες φορές στις 27 Δεκεμβρίου. Είναι μια συνάθροιση των μυημένων μόνο μελών για την πραγματοποίηση μιας τελετουργίας με κανόνες και προκαθορισμένες λειτουργίες καθενός μέλους ξεχωριστά. Ο τόπος που θα γένει η τελετή, ως συνήθως είναι απομονωμένος από τον πολύ κόσμο. Μπορούν να την παρακολουθήσουν μόνον οι προσκεκλημένοι και αυτό εξασφαλίζεται από τους ορισθέντες για τον σκοπό αυτό φύλακες. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε τα τελευταία χρόνια μια χαλαρότητα στους συμμετέχοντες δίνοντας την δυνατότητα συμμετοχής και μη μελών. Στα χωριά των Μπεκτασήδων στη Θράκη, οι απαγορεύσεις αυτές δεν είναι σχολαστικές. Σε καμία όμως περίπτωση δεν συμμετέχουν ανήλικα παιδιά και άγαμοι. Οι συμμετέχοντες φορούν ειδικά ενδύματα. Οι μεν γυναίκες φορούν το tenure, ένα λευκό μακρύ φόρεμα χωρίς τσέπες. Το λευκό χρώμα δεν είναι τυχαίο, αλλά σε αυτό εντοπίζεται ο συμβολισμός της αγνότητας και της μύησης. Στη Θράκη συναντάται και στις μυστικές τελετουργίες του Ορφισμού. Στο κεφάλι φορούν ένα μαντίλι πράσινου χρώματος. Οι άνδρες φορούν ένα λευκό takke στο κεφάλι που λέγεται arakiye.

Οι ψαλμωδίες, ο χορός, η μουσική και το ποτό χαρακτηρίζουν την εκδήλωση.

Η τελετή αρχίζει με τη φωταγώγηση της αίθουσας. Υπάρχει ένα αναμμένο κερί, ‘το κερί του Αλή’ , που παραμένει συνεχώς αναμμένο. Σε άλλο σημείο του χώρου υπάρχουν πολλά αναμμένα κεριά που χαρίζουν μια φωτοχυσία με καθαρά συμβολικό χαρακτήρα.

Ο ηγούμενος θα καθίσει σε έναν καναπέ και γύρω του, δεξιά και αριστερά, κάθονται οι βαθμοφόροι (οι προϊστάμενοι, κατά τα μοναχικά χριστιανικά πρότυπα), σχηματίζοντας έναν κύκλο.⁴⁸⁵ Ενώ οι προκαθορισμένες θέσεις είναι καλυμμένες με δέρματα προβάτων. Στο τελετουργικό χρησιμοποιείται η τουρκική γλώσσα. Μέλη της ομάδας είναι υπεύθυνα για το κέρασμα του ποτού στους συμμετέχοντες. Αποδέχονται την συμμετοχή των γυναικών στα πλαίσια της ισότητας που πιστεύουν για τα δύο φύλα. Έξω από τον κύκλο που προαναφέραμε, κάθονται οι γυναίκες κατά σειρά ηλικίας. Ο ηγούμενος στη συνέχεια θα ζητήσει από τους παριστάμενους, αν επιθυμούν να προβούν σε δημόσια εξομολόγηση. Αν από τα αναφερόμενα δημόσια υπάρξει ενοχή κάποιου από τους παρισταμένους, τότε ο ηγούμενος του ζητά να υποβάλει δημόσια συγνώμη. Ο ηγούμενος θα διαβάσει διάφορες περικοπές από καθορισμένα κείμενα και ειδικότερα αποφθέγματα του Χατζή Μπεκτάς.

Στη συνέχεια αρχίζει η οινοποσία και το γεύμα που έχει ετοιμαστεί στους ειδικούς χώρους του τεκέ με κάθε επιμέλεια, στην οποία συμμετέχουν όλοι οι παριστάμενοι. Ο χορός που θα ακολουθήσει και συμμετέχουν άνδρες και γυναίκες, είναι αντικριστός και λέγεται σεμά (sama = έκσταση) ή περβάζ.⁴⁸⁸ Τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούνται είναι κυρίως έγχορδα, αλλά και νάι (είδος ξύλινου αυλού, που αναφέρθηκε προηγουμένως). Με τους ψαλμούς και τις μελωδίες, τον χορό και το ποτό θα διαδεχτεί η έκσταση.

Λέγεται ότι σε μερικές περιπτώσεις, κυρίως στις τελετές των Κιζιλμπάσιδων, επακολουθούν όργια μεταξύ των συμμετασχόντων. Αυτό βέβαια δεν έχει αποδειχθεί, αλλά λόγω της φύσεως της μυστικιστικής τελετής ενδέχεται να υπήρξαν κάποιες παρόμοιες περιπτώσεις. Βέβαια, όλες τις πληροφορίες για τις οργιαστικές αυτές τελετές, οι ερευνητές τις συνέλεξαν από αρχειακές μουσουλμανικές πηγές, που έχουν συγγραφεί από αντιπάλους των μυστικιστικών ταγμάτων. Έτσι οι ισχυρισμοί αυτοί ενδέχεται να είναι συκοφαντικοί, ψευδείς και πάντα στα πλαίσια της θρησκευτικής τους αντιπαλότητας. Σε τέτοιου είδους τελετές αναφέρονται και Χριστιανοί συγγραφείς που με την σειρά τους ήθελαν να κατηγορήσουν αιρετικούς χριστιανούς στη Βυζαντινή περίοδο.

Τελικά συμπεραίνουμε ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αποδείξεις που να αποδεικνύουν ότι οι Μπεκτασήδες κατά την τελετή Τζέμ, προβαίνουν σε οργιαστικές τελετές.

Η τελετή στη συνέχεια κλείνει με τη συμμετοχή των παρισταμένων στο επίσημο γεύμα, την «τράπεζα». Με την ευλογία από τον ηγούμενο των περισσευμάτων και τη παρακολούθηση από όλους τους συμμετέχοντες, συγκεκριμένου τροπαρίου, η τελετή φτάνει στο τέλος της.

Στρατιωτική αναμέτρηση Χριστιανών-Εθνικών...

Η οριστική επικράτηση της χριστιανικής θρησκείας πέρασε μέσα από πολλές συμπληγάδες. Και συμπορεύτηκε στενά με τις πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Περί το 390 μ.Χ. ο αυτοκράτορας της ρωμαϊκής δύσης, Βαλεριανός Β’, ήταν ουσιαστικά ένα ανδρείκελο. Την πραγματική εξουσία ασκούσε ο φραγκικής καταγωγής στρατιωτικός διοικητής Αρβογάστης. Αυτός ήταν εθνικός αλλά διατηρούσε στενές σχέσεις και με τον χριστιανό επίσκοπο Αμβρόσιο!

Όταν ο Βαλεριανός επιχείρησε να ξεφορτωθεί τον ενοχλητικό αρχιστράτηγο, εκείνος έσκισε μπροστά στα μάτια του αυτοκράτορα το διάταγμα της απόλυσής του, τον ανάγκασε να αυτοκτονήσει (Μάιος 392 μ.Χ.) και στο θρόνο ανέβασε έναν παράξενο καθηγητή ρητορικής, τον Ευγένιο, που ενώ δήλωνε χριστιανός, έφερε το χαρακτηριστικό γένι των φιλοσόφων.

Για δυο χρόνια, επί Ευγενίου, η Ρώμη έζησε μια περίοδο έντονων προφητειών για την παγανιστική παλινόρθωση-αναγέννηση. Ο βωμός της Νίκης ξαναχτίστηκε και οι παραδοσιακές τελετές άρχισαν εκ νέου να χρηματοδοτούνται απ’ το δημόσιο ταμείο.

Ο Θεοδόσιος, ως τότε αυτοκράτορας στην Ανατολή, αποφάσισε να επέμβει στρατιωτικά εναντίον του σφετεριστή. Η καθοριστική μάχη δόθηκε στον ποταμό Φρίγιδο της Ακυλίας στις 5 Σεπτεμβρίου 394. Ήταν μια αναμέτρηση μεταξύ δύο θρησκειών. Ο στρατός του Θεοδόσιου με τα χριστιανικά λάβαρα κι εκείνος των Εθνικών με τα αντίστοιχα του Ηρακλή. Οι Εθνικοί ηττήθηκαν, ο Ευγένιος εκτελέστηκε κι ο Αρβογάστης αυτοκτόνησε.

Μετά τη μάχη στον Φρίγιδο, η επόμενη γενιά Ρωμαίων αριστοκρατών εκχριστιανίστηκε ταχύτατα. Ως τότε η αριστοκρατία είχε αντέξει καθώς το μεγαλείο της αιώνιας πόλης είχε ταυτιστεί με την παράδοση.

Ο Θεοδόσιος ήδη απ’ τα τέλη του 392, μετά τη στάση του Ευγένιου, κατάργησε ολοκληρωτικά κάθε ελευθερία τέλεσης των εθνικών λατρειών. Οι ποινές ήταν αυστηρότατες: θάνατος, δήμευση περιουσίας, υψηλά πρόστιμα.

Λίγο μετά καταργήθηκαν και οι Ολυμπιακοί Αγώνες που παρέμεναν πολύ δημοφιλείς ως τον 3ο αιώνα, αν και οι λαϊκές μάζες είχαν αρχίσει από νωρίς να προτιμούν τις μονομαχίες-θηριομαχίες απ’ τους αθλητικούς και μουσικούς αγώνες.

Ο Ιουστινιανός ολοκλήρωσε το έργο του Θεοδοσίου καταργώντας οριστικά και την "ελευθερία συνείδησης", μη επιτρέποντας ούτε την παρουσία "κρυπτο-εθνικών"...

Χριστιανοί και Μπεκτασίδες (του θεολόγου Σταύρου Βαλλίδη) ΚΕ’ - Βασικές ηθικές αρχές των Μπεκτασήδων

Οι ηθικές αρχές που οι Μπεκτασήδες οφείλουν να τηρούν σε ολόκληρη την ζωή τους είναι:

• Η υπακοή
• Η ταπεινοφροσύνη
• Η φιλαλήθεια
• Η εχεμύθεια
• Η υπομονή
• Η εγκράτεια
• Το χαμογελαστό πρόσωπο.

Χαρακτηριστικός ηθικός στόχος στον μυημένο ήταν να βρίσκεται κοντά στην «αγάπη» αλλά μακριά από την έπαρση που αναφερόταν με τις δύο λέξεις Tebran Toohm, ("Μακριά και κοντά"). Καθήκον του είναι η πειθαρχία, η νηστεία, η ενόραση, η εξαΰλωση, φτάνοντας στο σημείο «να γίνει σκόνη». 

Ενδεικτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τις βασικές θέσεις των Μπεκτασήδων. Η αναφορά μας αυτή σκοπό έχει την ανάγκη συγκρητισμού των θέσεων αυτών με τον Χριστιανισμό.

• Ειρήνη υμίν
• Ψάξε και θα βρεις. (αυτός που ψάχνει βρίσκει. )  Μορφώστε τις γυναίκες.
• Και αν ακόμη σε κτυπήσουν και πληγωθείς, μη πληγώσεις.
• Οι Σοφοί (οι πνευματικοί γέροντες) είναι αγνοί και ταυτόχρονα εξαγνιστές. (δηλαδή μεσολαβούν για τον εξαγνισμό των άλλων)  Οτιδήποτε αναζητάς ψάξε μέσα σου.
• Μη ξεχνάς, ακόμη και ο εχθρός σου είναι άνθρωπος.
• Το πρώτο στάδιο της ‘επίτευξης’ είναι η μετριοφροσύνης.
• Να ελέγχεις το χέρι σου, την γλώσσα σου και την σαρκική επιθυμία.
• Η ομορφιά του ανθρώπου βρίσκεται μέσα στην ομορφιά του λόγου του, των λέξεών του.
• Το «τέρμα του δρόμου» δεν περνά μέσα από επικίνδυνη επιστημονική γνώση.
• Οι προφήτες και οι άγιοι είναι το δώρο του Θεού προς την ανθρωπότητα.
• Μην επικρίνεις κανένα έθνος ( nation εδώ και με την έννοια της θρησκείας) ή κάποιο άτομο.
• Πόσο ευτυχείς είναι αυτός που ρίχνει φως στο σκοτάδι της σκέψης.
• Μη κάνεις κάτι σε κάποιον, εάν δεν θα ήθελες να σου κάνουν το ίδιο.
• Εκτός από τις προαναφερόμενες αρχές οι Μπεκτασήδες οφείλουν να τηρούν και ένα πλήθος άλλων ηθικών αρχών και συμπεριφορών. Βασική αρχή τους επίσης είναι η teberra (αποστροφή), δηλ. η αγάπη στον προφήτη και στην οικογένεια του, τον Αλή και στα παιδιά του, ενώ αποστροφή σε αυτούς που έδωσαν όρκο πίστης στους τρεις πρώτους χαλίφηδες, καθώς και η tebella (αγάπη και προσέγγιση στο Θεός).
• Οι Μπεκτασήδες πιστεύουν στη μετεμψύχωση, έτσι όταν κάποιος πεθάνει δεν λένε ότι «πέθανε», αλλά ότι «άλλαξε μορφή». Ισχυρίζονται ότι ο άνθρωπος ανάλογα με τις κτηνώδεις συμπεριφορές, προσλαμβάνει και την αντίστοιχη μορφή ζώου. Οι Μπεκτασήδες αποστρέφονται τους λαγούς, τους οποίους μάλιστα όχι μόνον δεν τους τρώγουν, αλλά αλλάζουν κατεύθυνση αν τους συναντήσουν στο δρόμο τους και αρνούνται ακόμη το όνομά τους να προφέρουν.

Υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι παραμένουν συνεχώς στη γη και ξαναγεννιούνται συνεχώς, μέχρι να φτάσουν στην στο fani-fi-lahi, στην ταύτιση με το θείο. Πιστεύεται ότι οι απόψεις αυτές είναι υπολείμματα των θεωριών των αρχαίων Αιγυπτίων, Ινδών και των Καλμούκων Τούρκων. Υποστηρίζουν επίσης ότι όλα γύρω μας παράγονται από την ίδια ύλη. (vahdet-I vucut, ενότητα στην ύπαρξη). Είναι φανερό ότι οι Μπεκτασήδες είχαν επηρεαστεί από τις αρχές της φιλοσοφίας του υλισμού.

Χριστιανοί και Μπεκτασίδες (του θεολόγου Σταύρου Βαλλίδη) Κ’ - Η αίρεση των Παυλικιανών

Η αίρεση αυτή θα γεννηθεί στην περιοχή της Αρμενίας, και θα εξαπλωθεί στον Πόντο και στην Καππαδοκία. Η ευκολία διάδοσης οφείλεται στο γόνιμο έδαφος που συναντά στους εκεί πληθυσμούς. Οι τελευταίοι ήταν βαθιά επηρεασμένοι από την θεωρία του Ζωροαστρισμού, που στοιχεία του υπήρχαν στην αίρεση. 

Από εκεί θα περάσει από τα μέσα Βυζαντινά χρόνια (7^ος αιώνας) σε όλη την Μικρασία και πέραν αυτής. Θα βασανίσει για αρκετούς αιώνες την Ορθόδοξη Εκκλησία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποτελεί η εξέλιξη της αίρεσης, που θα πάρει κοινωνικό, πολιτικό και στρατιωτικό χαρακτήρα.

Κατά των Φώτιο η ίδρυσή της οφείλεται σε δύο αδελφούς τον Παύλο και τον Ιωάννη, παιδιά της Καλλινίκης, που ανήκαν στις τάξεις του Μανιχαϊσμού και ζούσαν στην περιοχή Σαμοσάτα της Αρμενίας. 

Οι Παυλικιανοί ήταν μια αίρεση δυϊστική. Υποστήριζαν την ύπαρξη του αγαθού αλλά και του πονηρού Θεού που τον ονόμαζαν «δημιουργό, κοσμοκράτορα, άρχοντα του κόσμου τούτου» και στον οποίον απέδιδαν την δημιουργία του ορατού κόσμου. 

Ο επουράνιος ήταν ο καλός Θεός, ο δημιουργός του ουρανού και του πνεύματος, που δεν είχε καμία εξουσία στον παρόντα κόσμο, αλλά θα κυβερνούσε μελλοντικά όλη την Οικούμενη. 

Απέρριπταν το βάπτισμα, την Θεία Ευχαριστία και το τυπικό του γάμου. Δεν τιμούσαν την Παναγία ως μητέρα του Θεανθρώπου καθώς και τους Αγίους της Εκκλησίας. Κατήργησαν όλα τα ορατά αντικείμενα λατρείας, και ήταν απόλυτα συνδεδεμένοι με το περιεχόμενο της Αγίας Γραφής, αλλά όχι της Παλαιάς Διαθήκης. Αποστήθιζαν τα κείμενα του Ευαγγελίου και για να μπορούν να υποστηρίζουν τις θέσεις τους.

Η διάδοση του Παυλικανισμού σχεδόν σε όλη την Μικρά Ασία θα έφερνε πολύ σύντομα τη σφοδρή και οργισμένη αντίδραση του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης, καθώς και της επίσημης κεντρικής εξουσίας των Βυζαντινών που τις περισσότερες φορές βρισκόταν σε αμφίδρομη πορεία ή ακόμη και σχέσεις συναλλαγής. 

Μετά τη δολοφονία του Νικηφόρου Φωκά από τον ανεψιό του Ιωάννη Τσιμισκή και την άνοδο του τελευταίου στο θρόνο, ο Πατριάρχης Πολύευκτος για να δώση την ‘συγκατάθεσή του’ στο νέο αυτοκράτορα του θέτει ορισμένους όρους, όπως την κατάργηση του νόμου που έθιγε την εκκλησιαστική περιουσία, καθώς και τον βίαιο εκτοπισμό των Παυλικιανών που ζούσαν σε εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στην Θράκη. 

Οι Βυζαντινοί προσπάθησαν να καταδιώξουν με τον πιο άγριο τρόπο τους αιρετικούς υπηκόους τους. Οι δίκες και καταδίκες των «αιρετικών» εξελίσσονταν ως γεγονότα της κοινής ποινικής δικαιοσύνης. Ο νόμος 407 του Ιουστινιανού «κατά Μανιχαίων» ορίζει τη θρησκευτική αίρεση ως έγκλημα και προβλέπει για τους παραβάτες θανατική ποινή.

Ο Πέτρος Σικελιώτης αναφέρει χαρακτηριστικά για τους Παυλικιανούς: «όταν πληροφορήθηκε ο βασιλεύς τα καθέκαστα διέταξε να ανακριθούν όλοι και όσοι επέμεναν στην πλάνη τους να παραδοθούν στην φωτιά», ενώ ο Πατριάρχης Φώτιος «ο Ιουστινιανός γι’ αυτούς (τους αιρετικούς) που δεν ζήτησαν μεταμέλεια διέταξε να θανατωθούν δια της πυράς».

Τέτοια ήταν η μανία των βυζαντινών διωκτών τους, που φτάσανε στο σημείο να τους κάψουν μέσα στις εκκλησίες τους. Παρόλα αυτά υπήρξαν και οι περιπτώσεις όπου πολλοί αξιωματούχοι λόγιοι της εποχής ή θρησκευτικοί ηγέτες αντιτάχθηκαν στις θανατικές τους διώξεις.

Οι σκληρές διώξεις των Παυλικιανών θα συνεχιστούν. Αυτοί μεταφέρονται κατά την ύστερη Βυζαντινή περίοδο, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μέσω του Πόντου στη Θράκη, μαζί με υπολείμματα και άλλων συγγενών αιρετικών όπως ήταν οι Ευχίτες. Οι παραδόσεις της αίρεσης των Παυλικιανών, Ευχιτών καθώς και άλλων στην Μ. Ασία, θα παίξουν ουσιαστικό ρόλο στο κίνημα των Βογομίλων.

Οι Παυλικιανοί ζητούν προστασία και καταφύγιο στους Άραβες που ανταποκρίνονται και τους εγκαθιστούν στην Αργαούν, περιοχή που θα χρησιμοποιήσουν σαν καταφύγιο οι κατατρεγμένοι Παυλικιανοί που βρίσκονταν ακόμη στην περιφέρεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. 

Τα επόμενα χρόνια αξιωματικοί του Βυζαντινού στρατού που προσχώρησαν στην αίρεση, θα οργανώσουν σε άριστο βαθμό τον στρατό τους, θα συνενωθούν με τις δυνάμεις των εμίρηδων της περιοχής και θα καταφέρουν σκληρά κτυπήματα στον στρατό του Βυζαντίου φτάνοντας μέχρι τη Νίκαια και Νικομήδεια. Θα ιδρύσουν την πρωτεύουσά τους την Τεφρική, διατηρώντας, άριστες σχέσεις με τους Μουσουλμάνους εμίρηδες. 

Οι σχέσεις των Παυλικιανών και Αράβων θα αναπτυχθούν ακόμη περισσότερο όταν ο περίφημος στρατηγός τους Χρυσόχειρος παντρεύεται την κόρη του Μουσουλμάνου Εμίρη της Μελετινής. Από τον γάμο αυτό γεννιέται ο Μουσούρ, που γίνεται στην συνέχεια εμίρης της Συρίας. Από την οικογένεια του τελευταίου θα γεννηθεί ο Διγενής Ακρίτας. 

Οι Παυλικιανοί, είχαν αναπτύξει ένα κοινωνικό σύστημα κοινοκτημοσύνης παρόμοιο με αυτό των ζηλωτών της Θεσσαλονίκης και αντιστέκονταν πολύ περισσότερο κατά των βυζαντινών. 

Οι εχθροπραξίες με τα Βυζαντινά στρατεύματα θα συνεχιστούν μέχρι τα τέλη του 9^ου αιώνα, όπου οι Βυζαντινοί αφού καταφέρουν να καταλάβουν την πρωτεύουσα Τεφρική, την καταστρέφουν και προβαίνουν σε αιματηρές σφαγές του πληθυσμού. Παρόλα αυτά ένας μεγάλος αριθμός Παυλικιανών καταφεύγει στην βόρεια Συρία. Συνεχίζουν να έχουν άριστες σχέσεις με τους Μουσουλμάνους συμμάχους τους, χωρίς να τους εμποδίζει το διαφορετικό τους θρήσκευμα. Μάλιστα τον 11^ο αιώνα στην Α΄ Σταυροφορία φέρονται να πολεμούν στο πλευρό των Αράβων εναντίον των Σταυροφόρων. 

Σταδιακά εξισλαμίζονται αλλά εντάσσονται στα αιρετικά μουσουλμανικά Σουφιστικά μυστικιστικά τάγματα που τους παρείχαν πλήρη θρησκευτική ελευθερία, αλλά και λόγω εμπάθειας προς την επικρατούσα Χριστιανοσύνη, ύστερα από αιώνες έντονης αντιπαράθεσης και καταπίεσης. Οι Παυλικιανοί βρήκαν στους κόλπους του τάγματος του Χατζή Μπεκτάς την ελευθερία αλλά και κοινά σημεία της μυστικιστικής διδασκαλίας του.