Σάββατο, 18 Ιανουαρίου 2020

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (ΣΤ΄ - Λίγα λόγια για τους Διωγμούς)

Ο πρώτος διωγμός τον Χριστιανών έγινε το 64 μ.Χ., αμέσως μετά τη μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης και ήταν τοπικός. 
Ο πρώτος γενικός διωγμός, που αφορούσε ολόκληρη τη ρωμαϊκή επικράτεια, ήταν του Δέκιου, το 250 μ.Χ., και κράτησε περίπου έναν χρόνο. 
Ο δεύτερος γενικός διωγμός ήταν του Βαλεριανού, 255-259 μ.Χ. και τρίτος αυτός του Διοκλητιανού, που κράτησε αρκετά χρόνια, κυρίως στην Ανατολή, και ονομάστηκε "Μεγάλος Διωγμός".
Στα μεσοδιαστήματα είχαμε κατά καιρούς τοπικούς διωγμούς, αλλά στο μεγαλύτερο διάστημα οι χριστιανοί απολάμβαναν σχεδόν απόλυτη ηρεμία, έχτιζαν ναούς ακόμα και κοντά σε ανάκτορα, οι εκκλησίες τους συγκέντρωναν μεγάλες περιουσίες κ.λπ.
Οι τοπικοί διωγμοί ποίκιλαν ως προς τα αίτια, τη μορφή, την έκταση και τα αποτελέσματα. Γενικά, οι χριστιανοί είχαν κακή φήμη. Σίγουρα πολλές εις βάρος τους διαδόσεις ήταν υπερβολικές και κάποιες ψεύτικες. Αλλά σίγουρα κάπου υπήρχε και μια δόση αλήθειας στις εναντίον τους κατηγορίες. Δυστυχώς, οι ιστορικές πηγές δεν μπορούν να μας διαφωτίσουν για τις λεπτομέρειες. Ξέρουμε μόνο πως οι χριστιανοί, έτσι γενικά κι αόριστα, κατηγορούνταν ως μισάνθρωποι, εγκληματίες, πως διέπρατταν βδελυρές πράξεις (αιμομιξίες και κανιβαλισμό), ότι προκαλούσαν παντού ταραχές και συγκρούσεις με τους Ιουδαίους, πως ήταν υπεύθυνοι για κάθε φυσική καταστροφή καθώς προσέβαλλαν τους θεούς κ.λπ.
Για μεγάλα διαστήματα οι χριστιανοί ήταν το κόκκινο πανί για τις λαϊκές μάζες. Ο αμόρφωτος και δεισιδαίμων όχλος αντιμετώπιζε με προκατάληψη κάθε θρησκευτικό νεοτερισμό. Απ’ την άλλη, η Διοίκηση έβλεπε πίσω απ’ την άρνηση των "εθνικών θεών" να κρύβεται η απόρριψη της δικής της εξουσίας. Και συμπεριέλαβε τον χριστιανισμό στον κατάλογο των "μυστικών εταιρειών", των αναρχικών-τρομοκρατικών οργανώσεων, όπως θα λέγαμε σήμερα. Γι’ αυτό και μόνο το όνομα-ιδιότητα του χριστιανού ήταν αρκετό για να θεωρηθείς αντίπαλος της εξουσίας, κι ας μην είχες διαπράξει κάποιο συγκεκριμένο αδίκημα...
Ιδιαίτερη εντύπωση και αποτροπιασμό προκαλούσε ο φανατισμός πολλών χριστιανών που προτιμούσαν να χάσουν τη ζωή τους παρά ν’ απαρνηθούν τυπικά την πίστη τους και να θυσιάσουν στους θεούς, οπότε και αυτομάτως έπαυε κάθε δίωξη εναντίον τους. Κάθε εξουσία είναι φυσικό να τρέμει τους ανθρώπους που δεν φοβούνται τα βασανιστήρια και τις θανατικές καταδίκες...
Συνοπτικά, οι Χριστιανοί ήταν στην καλύτερη περίπτωση πολιτικά ύποπτοι. Λάτρευαν έναν θεό που τιμωρήθηκε ως στασιαστής, αρνούνταν να ορκιστούν στο Δαίμονα του Αυτοκράτορα, μισούσαν τη Ρώμη και προφήτευαν την ολοκληρωτική της καταστροφή, τελούσαν μυστικές τελετές, δεν σέβονταν τους επίσημους θεούς κ.λπ.
Κλείνουμε προσωρινά το θέμα με μερικές χρήσιμες πληροφορίες. Ζήλο για μαρτύριο επεδείκνυαν κυρίως κάποιες "αιρετικές" ομάδες χριστιανών, όπως οι Μοντανιστές και οι Δονατιστές. Η επίσημη εκκλησία καταδίκαζε το εθελοντικό μαρτύριο, κι ας αναγκαζόταν κάτω απ’ την πίεση των οπαδών της να αποδεχθεί τέτοιες συμπεριφορές όπως του Ιγνατίου Αντιοχείας που εξύβρισε σκόπιμα των Τραϊανό προκειμένου να θανατωθεί και να απολαύσει τη θεία μακαριότητα. 
Οι Γνωστικοί, αντίθετα, παρότι αυτοαποκαλούνταν Χριστιανοί, δεν υπήρξαν θύματα διωγμών γιατί, ακολουθώντας το παράδειγμα των Στωικών, Επικούρειων, Κυνικών, Νεοπλατωνιστών κ.λπ., αρνούνταν μεν τους εθνικούς θεούς αλλά δεν είχαν πρόβλημα να συμμετέχουν τυπικά στις δημόσιες ιεροτελεστίες και να αποδίδουν εικονικά τιμές στους θεούς της Ρώμης. Ο Βασιλειάδης, μάλιστα, ο σημαντικότερος ίσως Γνωστικός, επέτρεπε στους οπαδούς του να τρώνε ειδωλόθυτα, ακόμα και να αρνούνται προσχηματικά την πίστη τους προκειμένου να σώσουν τη ζωή και την περιουσία τους...

Παρασκευή, 10 Ιανουαρίου 2020

Η μεταγλώττιση των λειτουργικών κειμένων...

Με το θέμα αυτό θ' ασχοληθούμε αργότερα εκτεταμένως. Προς το παρόν θ' αρκεστούμε σε κάποια εισαγωγικά σχόλια.
Ξεκινάμε με τη θέση του παρόντος ιστολογίου, που είναι σταθερά υπέρ της μεταγλώττισης και μάλιστα χωρίς αστερίσκους.
Και συνεχίζουμε με μια συνοπτική διερεύνηση των κινήτρων αυτών που την αρνούνται. 
Επίσημα το κάνουν "για το καλό της Εκκλησίας". Αλλά τα ασυνείδητα ή κρυφά κίνητρά τους είναι πολυσύνθετα και δυσπρόσιτα.
Οι ελάχιστοι καλοπροαίρετοι επικαλούνται την προσωπική τους απόλαυση, αν και ομολογούν πως αυτό δεν είναι σοβαρό επιχείρημα στη διατήρηση της "αρχαίας γλώσσας". 
Οι περισσότεροι αντιδρούν είτε από τυφλό συντηρητισμό είτε από κάποια ιδιοτέλεια. Γιατί σίγουρα η μεταγλώττιση π.χ. της θείας λειτουργίας θα αποκαλύψει πως πίσω από πολλές βαρύγδουπες εκφράσεις κρύβονται απλές παιδαριώδεις ευχούλες. 
Χάνεται έτσι η ικανότητα ψυχολογικής υποβολής των πιστών που με τόση ένταση προσπαθεί να διατηρήσει το ιερατείο με πολλούς και διαφόρους τρόπους. Η απομάγευση και απομυθοποίηση των ευχών της Εκκλησίας θ' ανοίξει τους ασκούς του αιόλου και θα συμπαρασύρει πολλά πράγματα και συμφέροντα...
Πάντως η Ελλάδα παραμένει η μόνη χώρα που η Εκκλησία της δεν χρησιμοποιεί την απλή τοπική γλώσσα της αλλά εμμένει στο "πρωτότυπο"...

Παρασκευή, 3 Ιανουαρίου 2020

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (Ε΄ - Χωρίς τις γυναίκες, θρησκεία δεν κάνεις!)

Ένας απ’ τους βασικότερους προσηλυτιστικούς στόχους των πρώτων Χριστιανών ήταν ο γυναικείος πληθυσμός. 
Όπως ξέρουμε, οι γυναίκες μέχρι και πρόσφατα ήταν βυθισμένες στην αμάθεια και στη δεισιδαιμονία. Επιπλέον ήταν απόλυτα εξαρτημένες απ’ τους άντρες της οικογένειας, οι δε χήρες συνήθως ήταν επί ξύλου κρεμάμενες. 
Επιπλέον, ο προσηλυτισμός των γυναικών αποτελούσε την ασφαλέστερη οδό της περαιτέρω διάδοσης της νέας θρησκείας, αφού οι μανάδες αναλάμβαναν να κάνουν τη σχετική πλύση εγκεφάλου στα παιδιά τους κατά τα πρώτα κρίσιμα χρόνια της ζωής τους.
Εκεί όμως που κυρίως εστίασαν τον προσηλυτιστικό τους ζήλο οι πρώτοι χριστιανοί ήταν οι γυναίκες της ανώτερης κοινωνίας. Κι εκεί ίσχυε το "μ’ ένα σμπάρο πολλά τρυγόνια". Έτσι εξασφάλιζαν κάποια πρόσβαση στις ανώτερες εξουσίες, προετοιμάζονταν οι χριστιανοί-ευγενείς των επόμενων γενεών και, φυσικά, δεν ήταν λίγες οι περιουσίες των πλούσιων γυναικών που κατέληξαν στα θησαυροφυλάκια της χριστιανικής εκκλησίας.
Έχουμε πολλές μαρτυρίες για χριστιανές γυναίκες στα ανώτερα κλιμάκια της κοινωνίας. Με πρώτη και καλύτερη τη γυναίκα του Πιλάτου, που ναι μεν δεν ξέρουμε αν ήταν ή έγινε χριστιανή, αλλά πραγματοποίησε την πρώτη επίσημη φιλοχριστιανική παρέμβαση στην εξουσία.
Στις Πράξεις των Αποστόλων βλέπουμε κι άλλες εξέχουσες φιλοχριστιανές γυναίκες της υψηλής εξουσίας. Οι δυο αδελφές, και εγγονές του Ηρώδη του Μέγα, Δρουσίλλα και Βερενίκη, επενέβησαν όσο περνούσε απ’ το χέρι τους υπέρ του Παύλου που ήταν υπό κράτηση στη Συρία.
Οι χριστιανοί συγγραφείς Ιουστίνος και Ειρηναίος κάνουν λόγο για χριστιανούς, και κυρίως γνωστικούς, προπαγανδιστές που προσηλύτιζαν παντρεμένες γυναίκες, δημιουργώντας εσωτερικές συγκρούσεις στις οικογένειες. 
Εκείνη την εποχή ήταν αδιανόητο η γυναίκα να έχει διαφορετική θρησκεία απ’ τον άντρα της, γι’ αυτό και μια απ’ τις βασικές κατηγορίες εις βάρος των χριστιανών ήταν πως "διαλύουν τις οικογένειες"!
Ο Ωριγένης, γύρω στο 200 π.Χ. υιοθετήθηκε επίσημα από μια πλούσια χριστιανή της Αλεξάνδρειας, που το όνομά της αγνοούμε. Αλλά είναι κι αυτό μια ασφαλής πληροφορία για την διάδοση του χριστιανισμού στα ανώτερα στρώματα. 
Επίσης, η μητέρα του αυτοκράτορα Αλέξανδρου Σεβήρου, η Ιουλία Μαμαία, καλεί τον Ωριγένη κοντά της στην Αντιόχεια όπου για μεγάλο διάστημα τη διδάσκει τη χριστιανική πίστη. Σημειωτέον πως ο Αλέξανδρος Σεβήρος λάτρευε στα ανάκτορά του τα αγάλματα του Πυθαγόρα, του Μωυσή, του Απολλώνιου Τυανέα και του Ιησού! 
Την ίδια περίοδο ο Κλήμης Αλεξανδρείας γράφει το ηθικολογικό βιβλίο "Παιδαγωγός", που απευθύνεται κυρίως στην υψηλή κοινωνία, αλλά και το "Τις ο σωζόμενος πλούσιος", που αποδεικνύει τη ραγδαία διάδοση της νέας θρησκείας στην κοινωνική και οικονομική ελίτ.
Ο Ιππόλυτος Ρώμης κι ο Τερτυλλιανός διασώζουν πληροφορίες πως στην Καππαδοκία και Συρία αποτράπηκαν διωγμοί χριστιανών χάρι στην παρέμβαση των συζύγων των Επάρχων. 
Ο Τερτυλλιανός επιβεβαιώνει πως και η τροφός του αυτοκράτορα Καρακάλα ήταν χριστιανή. Κι ο Ευσέβιος Καισαρείας αναφέρει πως μαρτύρησαν πολλές πλούσιες και επιφανείς χριστιανές, αν και δεν αναφέρει τα ονόματά τους.
Κλείνουμε με μερικές ακόμα πληροφορίες. Ο αυτοκράτορας Κόμοδος είχε μια χριστιανή παλλακίδα, τη Μαρκία, που παρενέβη για να ελευθερωθούν χριστιανοί απ’ τα μεταλλεία της Σαρδηνίας.
Παλλακίδα του συναυτόκρατορα Κωνστάντιου Χλωρού ήταν και η Ελένη, που γέννησε τον Κωνσταντίνο, που η Εκκλησία ανακήρυξε Μέγα και Άγιο.
Χριστιανές ήταν και η σύζυγος και η κόρη του Διοκλητιανού! Η κόρη του μάλιστα παντρεύτηκε τον άλλο μεγάλο διώκτη του χριστιανισμού, τον Γαλέριο.
Σήμερα, κανείς πλέον δεν αμφισβητεί πως οι χριστιανοί είχαν πρόσβαση στις ανώτερες εξουσίες απ’ τα πρώτα κι όλα χρόνια της ιστορίας τους. 
Αναμφισβήτητα μεγάλη ήταν η απήχησή τους και στον γυναικείο πληθυσμό. Άλλωστε αυτό ήταν το πλεονέκτημα που τους επέτρεψε να επικρατήσουν της αποκλειστικά αντρικής θρησκείας του Μυθραϊσμού...

Σάββατο, 28 Δεκεμβρίου 2019

Ερμηνεία λόγων Ιησού (Δ' - "Θέωση")

Βέβαια, ο Ιησούς ποτέ δεν χρησιμοποίησε τη λέξη "θέωση", αλλά σύμφωνα με το βασικό χριστιανικό δόγμα "Ο Θεός έγινε άνθρωπος για να κάνει τον άνθρωπο Θεό"!
Εννοείται πως κι αυτό το δόγμα είναι αποκλειστικό δημιούργημα της ανθρώπινης δημιουργικής φαντασίας, αλλά με λίγη καλή θέληση μπορούμε να το ερμηνεύσουμε με πιο χαλαρό κι εποικοδομητικό τρόπο.
Κατά τη γνώμη μου υπάρχουν πολλά και διαφορετικά είδη "πτήσης". 
Κάποιοι άνθρωποι, ελάχιστοι, πετάν ψηλά σαν τους αετούς. Κάποιοι άλλοι πετούν χαμηλότερα. Οι περισσότεροι σερνόμαστε στο έδαφος και αρκετοί ζούμε κάτω κι απ' αυτό... εννοείται πως μιλάω μεταφορικά.
Οπότε "θέωση" νομίζω πως είναι η υπέρβαση της ζωώδους φύσης μας. Δηλαδή να πάψουμε να ζούμε κατά πώς μας υποχρεώνει η βιολογία και τα ένστικτα. 
Τότε θα σπάσουμε τον ομφάλιο λώρο με τα άλλα ζώα απ' τα οποία εξελικτικά προερχόμαστε. Και θα γίνουμε ένα είδος διαφορετικό κι ανώτερο. Κι αυτό μπορούμε να το πούμε όπως θέλουμε. Π.χ. "κατά χάριν Θεό", "Υπεράνθρωπο" κ.λπ.
Αλλά αυτό μάλλον δεν είναι εφικτό...

Παρασκευή, 20 Δεκεμβρίου 2019

Ο μύθος του Ηρώδη σε περσική εκδοχή...

Σύμφωνα μ’ έναν παλιό περσικό μύθο, κυβερνούσε κάποτε τον τόπο ένα πολύ κακός βασιλιάς, ο Ζοχάκ, που ήταν ο φόβος και ο τρόμος των υπηκόων του. 
Κάποιο βράδυ ο Ζοχάκ ξύπνησε ταραγμένος. Είχε δει ένα όνειρο τρομερό. Τον εαυτό του δεμένο με αλυσίδες από έναν νεαρό πρίγκιπα. Κάλεσε, λοιπόν, όλους τους σοφούς στο παλάτι του να του εξηγήσουν το όνειρο. Όμως κανείς δεν μιλούσε από φόβο. Μόνο ένας πολύ γέρος του είπε: "Αχ, βασιλιά μου, μην περνιέσαι γι’ αθάνατος, ούτε να νομίζεις πως θα κυβερνάς για πάντα. Ένας νέος διάδοχος έρχεται για να σε συντρίψει και τον λένε Φεριδούν".
Τότε, λοιπόν, ο βασιλιάς διέταξε να σκοτώσουν όλα τα νεογέννητα προκειμένου να εξοντώσει και τον Φεριδούν.
Μόλις έμαθε την εντολή του Βασιλιά, η ετοιμόγεννη και όμορφη πριγκίπισσα Φεναρέκ αποφάσισε να γεννήσει στα κρυφά. Και μόλις ο γιος της ήρθε στον κόσμο, τον τύλιξε σε μαλακά υφάσματα και τον παρέδωσε στον κηπουρό της για να τον κρύψει. Εκείνος έβαλε το νήπιο στον στάβλο με τα ζώα, μέσα σε σανό και δίπλα σε μια αγελάδα που ανέλαβε να τον θηλάζει.
Λίγο αργότερα, για μεγαλύτερη ασφάλεια, η Φεναρέκ πήρε τον γιο της και τον πήγε στο μακρινό Ινδοστάν όπου τον παρέδωσε σε έναν σοφό γέροντα για να τον διαπαιδαγωγήσει και να τον προστατέψει.
Για να μην τα πολυλογούμε, κάποια στιγμή ο μικρός μεγάλωσε, επέστρεψε στην πατρίδα και ανέτρεψε τον απάνθρωπο βασιλιά ελευθερώνοντας τους ως τότε δυστυχισμένους υπηκόους του.
Η ομοιότητα του περσικού και χριστιανικού μύθου είναι εκπληκτική. 
Εντύπωση προκαλεί και η παραμονή του ανήλικου πρίγκιπα στη χώρα της Ινδίας, κοντά σε έναν σοφό. Υπάρχει σχετική παράδοση και για τον Ιησού ότι ως τα δώδεκα χρόνια του έζησε στο Κασμίρ, κοντά σε ινδουϊστές ή βουδιστές δασκάλους...

Παρασκευή, 13 Δεκεμβρίου 2019

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (Δ΄ - Τι παιζόταν στο στρατό?)

Μέχρι τα τέλη του 3ου αιώνα η στράτευση ήταν προαιρετική. Παρ' όλ' αυτά δεν ήταν και λίγοι οι χριστιανοί στρατιώτες. Είτε κατατάσσονταν στο ρωμαϊκό στρατό για να έχουν ένα σίγουρο εισόδημα είτε γινόντουσαν χριστιανοί κατά τη διάρκεια της θητείας τους.
Ο Χριστιανισμός ουδέποτε ήταν εναντίον στου στρατού και του πολέμου. Οι πρώτοι χριστιανοί δεν ένιωθαν κανένα συνειδησιακό πρόβλημα να συμμετάσχουν σε μάχες, να σκοτώσουν αντιπάλους κ.λπ. 
Τις μόνες ηθικές υποχρεώσεις που όφειλαν να τηρούν ήταν να μην συκοφαντούν πολίτες, να μην βασανίζουν, να μη συμμετέχουν σε εκτελέσεις και να μη διαφθείρονται με κάθε είδους χρηματικές αμοιβές. "Να παίρνετε μόνο τον μισθό σας" ήταν η εντολή των χριστιανών ηγετών.
Εκείνο που ιδιαίτερα προβλημάτιζε τη χριστιανική εκκλησία ήταν η στάση των χριστιανών στρατιωτών απέναντι στις υποχρεωτικές θρησκευτικές (παγανιστικές) τελετές του στρατεύματος. Κατά κανόνα, και μέχρι την εποχή του Διοκλητιανού που αισθάνθηκαν ισχυροί και ξεσάλωσαν, οι Χριστιανοί έκαναν τις πάπιες. 
Είτε απέφευγαν με ευλογοφανή προσχήματα να θυσιάσουν είτε συμμετείχαν εντελώς τυπικά στις θρησκευτικές τελετές. Ακολουθούσαν μια μετριοπαθή όσο και έξυπνη τακτική. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που τήρησαν προκλητική στάση, διαταράσσοντας τη στρατιωτική πειθαρχία και υφιστάμενοι τις συνέπειας της απείθειάς τους. 
Τα άτομα αυτά επεδίωκαν εκουσίως το θάνατο καθώς ως τότε, αν και χριστιανοί, είχαν συστηματικά και επί μακρόν αποφύγει κάθε πρόκληση. Συμμετείχαν, τυπικά έστω, στις καθημερινές παγανιστικές τελετές της λεγεώνας τους. Αλλά τους τσίμπησε ξαφνικά η μύγα του μαρτυρίου με αποτέλεσμα να φέρνουν σε δύσκολη θέση και τους υπόλοιπους χριστιανούς των μονάδων που υπηρετούσαν.
Η βασικά αρμονική σχέση στρατού και χριστιανισμού διαταράχθηκε την εποχή του Διοκλητιανού. Τότε οι ισχυροποιημένοι πλέον χριστιανοί άρχισαν να συμπεριφέρονται προκλητικότατα. Πολλοί αρνήθηκαν να υπακούσουν στην υποχρεωτική στράτευση. 
Στα μαρτυρολόγια της Εκκλησίας διαβάζουμε για κάποιον νεαρό που εμφανίστηκε στη στρατολογία και δήλωσε άρνηση στράτευσης επικαλούμενος τη χριστιανική του ιδιότητα. Ο υπεύθυνος στρατολογίας ουσιαστικά τον αποστόμωσε λέγοντάς του "τόσοι χριστιανοί υπηρετούν ακόμα και στη σωματοφυλακή του αυτοκράτορα, εσύ γιατί αρνείσαι, θα μας τρελάνεις?".
Και όντως, απ' τον πρώτο κι όλας αιώνα υπήρχαν πολλοί χριστιανοί στα αυτοκρατορικά ανάκτορα είτε ως δούλοι, είτε ως σωματοφύλακες, είτε και ως στενοί συγγενείς του καίσαρα. Μην ξεχνάμε πως η σύζυγος και η κόρη του Διοκλητιανού είχαν ασπασθεί τον χριστιανισμό...
Κλείνουμε με μια απλή διαπίστωση: χωρίς τον έλεγχο του στρατού ο χριστιανισμός δεν θα έπαιρνε ποτέ την αυτοκρατορία. Γιατί ο αντικειμενικός σκοπός του ήταν η κατάληψη της εξουσίας. Κάτι που δεν συνέβαινε με καμία άλλη θρησκεία. 
Γι' αυτό και υποστηρίζω την άποψη πως ο Χριστιανισμός έγινε θρησκεία μετά τον 4ο αιώνα. Ως τότε ήταν ένα πολιτικο-επαναστατικό κίνημα με θρησκευτικό φερετζέ...

Σάββατο, 7 Δεκεμβρίου 2019

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (Γ΄ - Πώς η Ίσιδα, η Αθηνά κ.λπ. έγινε Παναγία!)

Στην προηγούμενη ανάρτησή μας αναφερθήκαμε στον θρησκευτικό πλουραλισμό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Κυρίως στους κόλπους της ανώτερης τάξης επικρατούσε το φαινόμενου του "θρησκευτικού συγκρητισμού", όπου οι διάφορες λατρευτικές παραδόσεις συγχωνεύονταν και συχνά ταυτίζονταν τόσο που ήταν αδύνατο να τις διακρίνεις.
Για να ανατρέξουμε και λίγο στις πηγές, θα αναφέρουμε ενδεικτικά δύο έργα:
Α) Τη μονογραφία του Πλούταρχου Περί Ίσιδος και Οσίριδος, γραμμένη γύρω στα 115 μ.Χ.
"Δεν υπάρχουν διαφορετικοί θεοί σε διαφορετικούς λαούς - βάρβαρους και Έλληνες, βόρειους και νότιους. Όπως ακριβώς ο ήλιος, το φεγγάρι, η γη και η θάλασσα ανήκουν σε όλους, αν και οι διαφορετικοί λαοί τους δίνουν διαφορετικά ονόματα, έτσι και ο ένας Νους που διευθύνει το σύμπαν, και η μία Πρόνοια που κυβερνά έχουν διαφορετικά ονόματα και απολαμβάνουν διαφορετικές τιμές σε κάθε λαό, ανάλογα με τα έθιμά του"...
Β) Ο περίφημος εθνικός ρήτορας Σύμμαχος σ' έναν λόγο του λέει, μεταξύ άλλων:
"Τα πάντα είναι γεμάτα από τον Θεό... Ό,τι κι αν λατρεύουν οι άνθρωποι είναι ένα και το αυτό. Όλοι κοιτάζουμε ψηλά τα ίδια αστέρια, ο ίδιος ουρανός είναι πάνω απ' όλους μας, το ίδιο σύμπαν περιβάλλει τον καθέναν μας. Τι σημασία έχει με ποιο σύστημα γνώσης αναζητεί την αλήθεια ο κάθε άνθρωπος? Δεν φτάνει κανείς σε ένα τόσο μεγάλο μυστικό από ένα μόνο μονοπάτι.
Κλείνω με μια ακόμα παρατήρηση. Έχουν βρεθεί εικόνες της Ίσιδος που κρατάει στην αγκαλιά της τον Όσιρη της ίδιας ακριβώς τεχνοτροπίας με τις γνωστές αγιογραφίες της Παναγίας με τον Χριστό! Εννοείται πως οι πρώτες εικόνες είναι προχριστιανικές... περιττό να τονίσουμε ποιος είναι ο αντιγραφέας. 
Υπάρχει κι ένα μυθιστόρημα του Απουλήιου (Μεταμορφώσεις - Ο Χρυσός γάιδαρος) που μας δημιουργεί ανάλογους συνειρμούς. Εκεί, ο ήρωας του έργου λατρεύει την Ίσιδα με εκπληκτική τρυφερότητα, όπως κάνουν στην εποχή μας οι Μαριολάτρες! 
Κάποια στιγμή η θεά εμφανίζεται στο όνειρό του, του ανακοινώνει πως τον παίρνει υπό την προστασία της και του ζητάει να αφιερώσει σε αυτή ολόκληρη τη ζωή του. Εκείνος πάει στο ναό της Ίσιδας, νοικιάζει έναν χώρο στο εσωτερικό του και έκτοτε ζει με τους ιερείς περνώντας ατέλειωτες ώρες ονειροπολώντας μπροστά στο άγαλμα της Θεάς. Η οποία συνεχίζει διαρκώς να εμφανίζεται στα όνειρά του...
Είπατε τίποτα?