Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (ΙΔ΄ - Τα διατάγματα του Μεγάλου Διωγμού)

Στην παγκόσμια ιστορία όταν λέμε "μεγάλος πόλεμος" εννοούμε τον πρώτο παγκόσμιο. Στη χριστιανική ιστορία όταν λέμε "μεγάλος διωγμός" εννοούμε αυτόν του Διοκλητιανού, που εκδηλώθηκε, κυρίως στην Ανατολή, απ' το 303 ως το 312-313 μ.Χ. 

Είχε ήδη προηγηθεί το σκληρό διάταγμα και ο διωγμός των Μανιχαίων (Μάρτιος 297 μ.Χ.) που θεωρήθηκαν "πράκτορες των Περσών". Την ίδια περίοδο και οι Πέρσες θεωρούσαν τους χριστιανούς "πράκτορες των Ρωμαίων" και τους εδίωκαν...

Απ' το 260 μ.Χ. η χριστιανική εκκλησία είχε σε κάποιο βαθμό κερδίσει την ανοχή και την αναγνώριση. Δεν είναι καθόλου τυχαίο πως ακριβώς απέναντι απ' τα ανάκτορα του Διοκλητιανού στη Νικομήδεια λειτουργούσε μεγάλος χριστιανικός ναός. 

Ο ίδιος ο Διοκλητιανός ήταν σχετικά μετριοπαθής. Επέμενε πως η πολιτική ανυπακοή των χριστιανών έπρεπε να περαιωθεί χωρίς να χυθεί αίμα. Όταν όμως το πράγμα έφτασε, κατά την κρίση του, στο απροχώρητο, αποφάσισε να σκληρύνει τη στάση του εκδίδοντας τρία διατάγματα.

Με το πρώτο, Φεβρουάριος 303 μ.Χ., διατάσσονταν η καταστροφή όλων των χριστιανικών εκκλησιών και ευκτήριων οίκων, η δήμευση των περιουσιών τους, η παράδοση και καταστροφή των χριστιανικών γραφών και λειτουργικών βιβλίων και η απαγόρευση κάθε εκδήλωση της χριστιανικής λατρείας. Τα μέλη των ανώτερων τάξεων που δεν θα αποκύρητταν τον χριστιανισμό έχαναν τα δικαστικά τους προνόμια και οι αυτοκρατορικοί υπάλληλοι, κυρίως απελεύθεροι, υποβιβάζονταν σε δούλοι.

Το δεύτερο διάταγμα εκδόθηκε στις αρχές καλοκαιριού του 303 μ.Χ., ως αποτέλεσμα πολιτικών ταραχών στη Μελιτινή και Συρία, και διέταζε τη σύλληψη του χριστιανικού κλήρου. Μάλλον αυτό το διάταγμα δεν εφαρμόστηκε στη Δύση.

Ένα τρίτο διάταγμα εκδόθηκε το φθινόπωρο του 303 μ.Χ. που, με τη συμπλήρωση 20 ετών βασιλείας του Διοκλητιανού, απονέμει χάρη στους φυλακισμένους χριστιανούς κληρικούς με την προϋπόθεση να θυσιάσουν στους πατρώους θεούς. Ακολούθησε ένα τέταρτο διάταγμα, δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε (μάλλον αρχές 304 μ.Χ.), που διέταζε όλους τους κατοίκους της αυτοκρατορίας να θυσιάσουν στους θεούς με την απειλή θανατικής ποινής. Έτσι, θα αποκαλύπτονταν όλοι οι χριστιανοί της επικράτειας...

Την περίοδο αυτή, όπως και επί Δεκίου, λαμβάνουν χώρα μαζικές αποστασίες χριστιανών. Άλλωστε αυτός ήταν και ο σκοπός των διαταγμάτων. Να τρομοκρατήσει τους χριστιανούς κι όχι να τους εξοντώσει. Γι' αυτό και η εφαρμογή τους δεν ήταν αυστηρή. Οι πραγματικά θανατωθέντες ήταν ελάχιστοι. Και κυρίως εκτελούνταν όσοι προέβαιναν σε προκλητικές ενέργειες και δημόσιες παρεμβάσεις εναντίον των πολιτικών αρχών. Γενικά, πρέπει να γνωρίζουμε πως στη ρωμαϊκή παράδοση τα αυστηρά διατάγματα είχαν περισσότερο χαρακτήρα εκφόβισης και εξαναγκασμού σε υπακοή, παρά στην εξόντωση των αντιπάλων. Και αργότερα, όταν επικράτησαν οι χριστιανοί, διατάγματα όπως π.χ. εκείνα του Θεοδοσίου εναντίον των "αιρετικών" μοντανιστών και ευνομιανών, ή και αυτά εναντίον των "εθνικών" δεν εφαρμόστηκαν με αυστηρότητα. Γι' αυτό και λείπουν οι ιστορικές μαρτυρίες για θανατικές ποινές...

Κλείνουμε με ένα ευτράπελο στις "παρυφές" του Μεγάλου Διωγμού. Όπως διέσωσε ο επίσκοπος Καρχηδόνας Μενσούριος, υπήρχαν στις φυλακές πολλά καθάρματα και εγκληματικά στοιχεία που προσποιούνταν τους χριστιανούς για να καλοπερνούν με τις φιλανθρωπίες των χριστιανών που ήταν ομολογουμένως γενναιόδωρες προς τους φυλακισμένους ομοπίστους τους...

Πώς γεννήθηκε η έννοια της "αμαρτίας"...

Με τις αρχαίες μυστηριακές θρησκείες θ’ ασχοληθούμε εκτενέστερα μια άλλη φορά, αλλά η επίδρασή τους στον χριστιανισμό υπήρξε καταλυτική.

Στα πλαίσια του ελληνο-ρωμαϊκού κόσμου η θρησκευτικότητα γενικά ευνοούσε τις απολαύσεις των αισθήσεων. Αλλά δεν γινόταν το ίδιο και με τις ανατολίτικες θρησκείες που άρχισαν να καταλαμβάνουν όλο και σημαντικότερη θέση στο ρωμαϊκό πάνθεο. 

Ο χριστιανισμός ήταν απόρροια και εξέλιξη αυτού του φαινομένου. Η τάση αποκήρυξης του κόσμου και της σαρκός και η απόσυρση σ’ έναν εσωτερικό-πνευματικό κόσμο είναι εμφανής και σε ιουδαϊκές αιρέσεις (Εσσαίοι) και σε φρυγικές και αιγυπτιακές λατρείες της ίδιας περιόδου. Ο Ιουβινάλης, π.χ., αναφέρει πως οι ιερείς της Κυβέλης στη Ρώμη ευνουχίζονταν για χάρη της βασιλείας των ουρανών, ενώ μια κυρία της αριστοκρατίας βούτηξε στα παγωμένα νερά του Τίβερη για να εκπληρώσει ένα τάμα στην Ίσιδα...

Μεγάλος λάθος είναι και ο ισχυρισμός των χριστιανών πως η ηθική είναι δικιά τους "ανακάλυψη". Η Ηθική ήταν ανέκαθεν βασικός κλάδος της φιλοσοφίας και θεολογίας των ανατολικών λαών που έφτασε και στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου μέσω του πλατωνισμού, στωικισμού κ.λπ. 

Μόνη διαφορά πως η προγενέστερη ηθική  αφορούσε κυρίως κοινωνικά καθήκοντα προς τον πλησίον, ενώ ο χριστιανισμός υπερτόνισε το προσωπικό της στοιχείο στη σχέση με τον Θεό.

Στο Χριστιανισμό υπάρχει πολύ έντονη η έννοια της "αμαρτίας", της "ανυπακοής" και του "εγωισμού". Όλ’ αυτά έχουν ιστορική εξήγηση και αποτελούν τα "απόνερα" του μακρινού παρελθόντος.

Κάποτε οι άνθρωποι ζούσαν σε αγέλες, όπως και πολλά άλλα είδη ζώων. "Άτομο" δεν υπήρχε. Πάνω απ’ όλα ήταν η αγέλη, αυτή έπρεπε να επιβιώσει, η αξία της ζωής κάθε μέλους της ήταν ανύπαρκτη, κάτι σαν τις μηρμιγκοφωλιές ή τα σμήνη των μελισσών. Κανένα μέλος της αγέλης δεν διανοούνταν να διαφοροποιηθεί απ’ το σύνολο, να αμφισβητήσει, να χαράξει ατομική πορεία.

Κάποια όμως στιγμή, θες γιατί ο εγκέφαλος του ανθρώπου αναπτύχθηκε, θες για χίλιους δυο άλλους λόγους, ο άνθρωπος-μέλος της αγέλης άρχισε να αποκτά αυτοσυνειδησία. Να αναπτύσσει το ΕΓΩ του. Να διαμορφώνει προσωπική άποψη για τα θέματα, δική του θέληση και δράση, που πιθανώς ερχόταν σε αντίθεση με την κοινή πορεία της αγέλης. Διεκδικούσε αρχηγιλίκι, ατομική περιουσία, τα ωραιότερα θηλυκά. 

Αυτό βέβαια είχε διαλυτικές τάσεις για τις μέχρι τότε συμπαγείς και ομόφρονες ανθρωποομάδες. Έθετε σε άμεσο κίνδυνο την ίδια την επιβίωσή τους. 

Κάπως έτσι διαμορφώθηκε ο μύθος της "πτώσης" του ανθρώπου, που συνδέθηκε σε όλους τους πολιτισμούς με το "ίδιον θέλημα", την "ανυπακοή", τον "εγωισμό"! Αυτές ακριβώς οι ιδιότητες, που τόσο ταλάνισαν τις πρωτόγονες κοινωνίες, δαιμονοποιήθηκαν και έφτασαν ως εμάς ως "μεγάλα αμαρτήματα που τιμωρεί ο Θεός"...

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (ΙΓ΄ - Θρησκεία μαρτύρων)

Είχαμε αναφερθεί παλαιότερα στην αλληλογραφία Πλίνιου Νεότερου με τον αυτοκράτορα Τραϊανό γύρω στα 110 μ.Χ. Στην επιστολή του ο Πλίνιος διακρίνει τους Χριστιανούς σε τρεις κατηγορίες: α) Ομολογητές, δηλ. αυτούς που παραδέχονταν πως είναι χριστιανοί και έμεναν αμετακίνητοι ακόμα κι όταν απειλούνταν με βασανισμούς ή θάνατο, β) Αρνητές, που δήλωναν πως ούτε είναι ούτε υπήρξαν ποτέ χριστιανοί και γ) Αποστάτες, που παραδέχονταν πως κάποτε είχαν ασπαστεί τον χριστιανισμό αλλά ήδη τον απαρνήθηκαν.

Τις ίδιες περίπου κατηγορίες χριστιανών βρίσκουμε και στα χρόνια του Μεγάλου Διωγμού, που ξεκίνησε στις αρχές του 303 μ.Χ., κράτησε δέκα χρόνια και ήταν η σκληρότερη δοκιμασία της χριστιανικής εκκλησίας στο ανατολικό κυρίως τμήμα, μια και στη Δύση κράτησε μόνο δυο χρόνια και ήταν πολύ πιο ήπιος.

Στο Μεγάλο Διωγμό θα αναφερθούμε και σε άλλη ανάρτηση. Όμως συνέβησαν πράγματα πρωτόγνωρα ως τότε. Εκκλησίες καταστράφηκαν, η περιουσία τους δημεύθηκε, η χριστιανική λατρεία απαγορεύτηκε, τα ιερά βιβλία καιγόντουσαν, οι χριστιανοί αποβάλλονταν απ’ τη διοίκηση και το στράτευμα κ.λπ.

Ο τρόπος που αντιμετώπισαν οι χριστιανοί τη διαταγή για παράδοση των ιερών τους βιβλίων δεν ήταν ενιαίος.  Στην Ανατολή δεν θεωρήθηκε σοβαρό παράπτωμα. Στη Δύση όμως θεωρήθηκαν "αποστάτες"! Κάποιοι μάλιστα προτίμησαν τον θάνατο απ’ την παράδοση των βιβλίων τους...

Όπως έχουμε ξαναπεί, οι χριστιανοί για καθαρά προπαγανδιστικούς λόγους επικαλούνται εξωφρενικούς αριθμούς μαρτύρων. Η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική. Ακόμα και στην Παλαιστίνη, που υπήρχαν πολλοί χριστιανοί κι ο διωγμός ήταν σκληρότατος, οι μάρτυρες δεν ξεπέρασαν τους εκατό σύμφωνα με τα στοιχεία του χριστιανού Ευσέβιου. 

Και οι περισσότεροι απ’ αυτούς ήταν "εθελοντές μάρτυρες". Δηλαδή προκαλούσαν οι ίδιοι τη θανατική τους καταδίκη προβαίνοντας σε προκλητικές και ακραίες ενέργειες. Π.χ. έσκιζαν δημόσια αυτοκρατορικά διατάγματα, γκρέμιζαν αγάλματα, διέκοπταν τους επάρχους την ώρα που θυσίαζαν συχνά με προσβλητικό τρόπο κ.λπ.

Για να είμαστε ειλικρινείς, η πλειοψηφία των "εθελοντών μαρτύρων" ήταν "αιρετικοί", όπως μοντανιστές, δονατιστές, εβιωνίτες κ.λπ. Αλλά υπήρχαν και πολλοί μάρτυρες εθελοντές που ανήκαν στην "καθολική-ορθόδοξη" εκκλησία. Έχουν μάλιστα καταγραφεί και περιπτώσεις χριστιανών που ανήκαν σε διαφορετικές εκκλησίες και την ώρα του μαρτυρίου ο καθένας έστρεφε αλλού το κεφάλι του. Τόσο έντονη υπήρχε η μεταξύ τους εχθρότητα...

Γενικά μπορούμε να πούμε πως ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία του μαρτυρίου. Οι μάρτυρες είναι οι "ήρωες" του χριστιανισμού. Και το μαρτύριο θεωρούνταν "βάπτισμα αίματος", διαβατήριο προς τον Παράδεισο. 

Αλήθεια, ποιος μπορεί να νικήσει κάποιον που όχι μόνο αδιαφορεί για τη ζωή του αλλά πιστεύει ακράδαντα πως μέσω του θανάτου οδηγείται σ’ έναν άλλον απόλυτα ιδανικό κόσμο;

Όταν τρως να τρως, κι όταν περπατάς να περπατάς...

Άρχισε ένα βασανιστικό ψιλοβρόχι. Μες στην καταχνιά συναντώ έναν παράξενο άνθρωπο. Προσπαθεί να με αποφύγει. Τον πλησιάζω και διαπιστώνω πως είναι Ασιάτης. Μου λέει ότι είναι βουδιστής και πραγματοποιεί περιοδεία στα παγκόσμια θρησκευτικά προσκυνήματα. Δεν θέλει πολλές κουβέντες. Τον παρακαλώ να μου δώσει απάντηση σε ένα μόνο ερώτημα: "τι είναι διαλογισμός με απλά λόγια;". 

Η απάντησή του μου άρεσε:

"Όλα είναι και γίνονται διαλογισμός. Όταν τρως να τρως, κι όταν περπατάς να περπατάς. Εσείς οι Δυτικοί όταν τρώτε μιλάτε, όταν ξαπλώνετε σκέφτεστε κι όταν περπατάτε διαβάζετε (αυτό το είπε για μένα που και στ’ Αγιονόρος περπατάω με ένα βιβλίο στο χέρι!). Οι σκέψεις σας σκορπίζονται εδώ κι εκεί, συνέχεια σας απορροφά κάτι διαφορετικό απ’ αυτό που κάνετε. Σπάνια εστιάζετε στο παρόν. Όμως η άναρχη σκέψη αντιμάχεται τη συγκέντρωση και τον διαλογισμό".

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (ΙΒ΄ - Η "κακή τύχη" των εχθρών του χριστιανισμού!)

Όπως ήδη αναφέραμε, ως τα μέσα του 3ου αιώνα οι διωγμοί των χριστιανών είχαν τοπικό χαρακτήρα, ενώ δεν ήταν σπάνιες και οι εναντίον τους λαϊκές εξεγέρσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές που υπήρχε μια ιδιαίτερα θερμή λατρεία μιας τοπικής θεότητας, όπως του Μαρνά στη Γάζα. 

Η τελευταία γνωστή λαϊκή εξέγερση εναντίον των χριστιανών έγινε στην Αλεξάνδρεια λίγο πριν τον Δέκιο, που ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας που επισήμως δίωξε τους χριστιανούς.

Ο Δέκιος ανέλαβε την εξουσία σε μια τραγική για την αυτοκρατορία περίοδο λόγω πολιτικού χάους και βαρβαρικών εισβολών. Το διάταγμα που εξέδωσε υποχρέωνε τους πάντες στην αυτοκρατορία εντός ορισμένης προθεσμίας να θυσιάσουν στους θεούς. Προέβλεψε μάλιστα και την έκδοση σχετικού πιστοποιητικού ώστε να μην υπάρξουν "διαρροές". 

Ουσιαστικά ζητούσε μια τυπική πράξη εξωτερικής συμμόρφωσης, που έμμεσα πλην σαφώς στρεφόταν κατά των χριστιανών, χωρίς όμως να συνοδεύεται από άλλους περιορισμούς της χριστιανικής λατρείας. Η ποινή της άρνησης έφτανε μέχρι τη θανατική καταδίκη.

Είναι σίγουρο πως το συγκεκριμένο διάταγμα δεν εφαρμόστηκε με απόλυτη αυστηρότητα σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια. Χιλιάδες χριστιανοί αποστάτησαν, πολλοί εξαγόρασαν το σχετικό πιστοποιητικό χωρίς να θυσιάσουν και κάποιος αριθμός κρύφτηκε ή αρνήθηκε να συμμορφωθεί, εκ των οποίων σχετικά λίγοι εκτελέστηκαν. Εννοείται πως ο πραγματικός αριθμός των "μαρτύρων" δεν έχει καμία σχέση με τους χριστιανικούς ισχυρισμούς. Σίγουρα δεν υπερέβησαν τις μερικές εκατοντάδες. Άλλωστε δε διήρκεσε πάνω από ένα έτος...

Ο επόμενος αυτοκρατορικός διωγμός ήταν επί Βαλεριανού την περίοδο 257-259. Ήταν η πρώτη επέμβαση της Διοίκησης στην άσκηση της χριστιανικής λατρείας, αφού επέτρεπε μεν την άσκησή της ιδιωτικά, όχι όμως και δημόσια. Επιπλέον όλος ο ανώτερος κλήρος των χριστιανών (και σίγουρα όχι οι απλοί πιστοί) υποχρεώθηκε να θυσιάσει στους θεούς με απειλή εξορίας. 

Το 258 τα μέτρα έγιναν πιο σκληρά, αφού η προβλεπόμενη ποινή ήταν η θανάτωση. Οι χριστιανοί της ανώτερης κοινωνικής τάξης (συγκλητικοί και ιππείς) έχαναν τα αξιώματα και τις περιουσίες τους, κι αν επέμεναν εκτελούνταν. Και οι μη στρατιωτικοί δημόσιοι υπάλληλοι που δεν αποκήρυσσαν τον χριστιανισμό αλυσοδένονταν και στέλνονταν για αναγκαστική εργασία στα βασιλικά κτήματα. 

Ο διωγμός καταλάγιασε το 259 και έναν χρόνο αργότερα ο Βαλεριανός ηττήθηκε και αιχμαλωτίστηκε απ’ τους Πέρσες που τον κράτησαν φυλακισμένο μέχρι τον θάνατό του.

Εδώ να κάνουμε μια μικρή επισήμανση. Ο Δέκιος θανατώθηκε το 251 στα σύνορα του Δούναβη κατά τη διάρκεια πολεμικής εκστρατείας. Σχεδόν παρόμοια τύχη είχε κι ο Βαλεριανός κι ο Ιουλιανός αργότερα. 

Τυχαίο; Βέβαια, οι Χριστιανοί το απέδωσαν στη "Θεία Δίκη". Αλλά μάλλον ήταν "χριστιανικός δάκτυλος"...

Ερμηνεία λόγων Ιησού (Γ' - "Αν δεν πεθάνετε δεν θα ζήσετε")

Πρέπει να "πεθάνουμε", αλλά πώς? Μήπως να μαχαιρωθούμε ή να πυροβοληθούμε? Όχι βέβαια. Ο Ιησούς δεν απέβλεπε στον φυσικό θάνατο. Μιλούσε για το θάνατο της κατώτερης φύσης μας. 

Πρέπει να θυσιάσουμε, να "κάψουμε", τα "εσωτερικά μας ζώα", τις αδυναμίες, τα πάθη, τις κραιπάλες και τις εξαρτήσεις μας. Για ν' αρχίσουμε να ζούμε σε ανώτερο επίπεδο.

Κι έτσι, όπως τα μαύρα και άχαρα κλαδιά που καίγονται, θα δίνουμε κι εμείς φως και ζέστη στο περιβάλλον μας...

Πού είναι η Κόλαση κι ο Παράδεισος?

Κατά τη γνώμη μας, η "Βασιλεία των Ουρανών" δεν είναι ούτε η Εκκλησία, ούτε κάτι που θα έλθει στη γη μελλοντικά, ούτε μεταθανάτια εμπειρία. Αλλά είναι μια κατάσταση εσωτερική, της καρδιάς μας...

Στην παράδοση Ζεν υπάρχει μια χαρακτηριστική ιστοριούλα:

Κάποτε ένας πολεμιστής σαμουράι, κάτι σαν τους Ευρωπαίους ιππότες του Μεσαίωνα, πήγε να συναντήσει τον σοφό διδάσκαλο Χακουίν.

Ο Σαμουράι δεν γούσταρε πολλά λόγια, οπότε μπήκε κατευθείαν στο ψητό:

"Υπάρχει Κόλαση και Παράδεισος? Κι αν ναι, πού είναι οι πύλες τους?", ρώτησε.

"Κι εσύ ποιος είσαι?", τον ρώτησε ο Χακουίν.

"Είμαι ένας αρχηγός σαμουράι! Ως κι ο αυτοκράτορας με σέβεται!"

"Εσύ σαμουράι? Ζητιάνος μου φαίνεσαι!"

Τότε ο σαμουράι, φανερά προσβεβλημένος, τραβάει το σπαθί του, έτοιμος να σκοτώσει τον σοφό δάσκαλο. 

"Αυτή είναι η πύλη της Κόλασης!", του είπε ο Χακουίν.

Αμέσως κατάλαβε ο σαμουράι κι έβαλε το σπαθί του στη θήκη.

"Κι αυτή είναι η πύλη του Παραδείσου!", ολοκλήρωσε ο σοφός...