Χριστιανισμός και Αρχαία Μυστήρια (Ζ')

 

Οι αρχαίες φιλοσοφίες και θρησκείες έκρυβαν τις αλήθειες τους σε μύθους. Δεν δίδασκαν, αλλά διηγούνταν. Χωρίς να υπερασπίζονται κάποιο δόγμα, αφηγούνταν φανταστικές ιστορίες που το κρυφό περιεχόμενό τους είχε πολλαπλά επίπεδα αναγνώσεων και ερμηνειών. 

Αυτά διδάσκονταν σταδιακά, ανάλογα με τον βαθμό μύησης. Συνεπώς, το σωστό ερώτημα δεν είναι αν οι μύθοι είναι αληθινοί, αλλά ποιο νόημα κρύβουν και τι σκοπό υπηρετούν.

Ο Διόνυσος, π.χ., συμβολίζει το ένστικτο, τον πρωτογονισμό, το στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης όπου κυριαρχούν οι απειθάρχητοι πόθοι. Το ακριβώς αντίθετο συμβόλιζε ο Απόλλωνας. Κι ο άνθρωπος αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους...

Ο Ορφέας είχε εγκαταλείψει τη λατρεία του Διόνυσου και προσχώρησε στον Απόλλωνα. Εκπροσωπεί μια πολύ σημαντική μετάβαση στην ανθρώπινη ιστορία. Και ταυτίζεται ιστορικά με διάφορες θεότητες-σύμβολα. 

Στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες τον βλέπουμε σε τοιχογραφίες ως σύμβολο του Ιησού, του Θεού του Φωτός, του καλού και της αρμονίας. Ο Ορφέας, νικητής του Διόνυσου, ταυτίζεται με τον νικητή του Σατανά. Αλλά και οι δύο, Ορφέας και Ιησούς, υπήρξαν θύματα της εχθρικής διαστροφής του κόσμου.

Όπως έχουμε ξαναπεί, πολλά στοιχεία των αρχαίων μυστηρίων τα συναντάμε και στον Χριστιανισμό. Τα ποιήματα των ορφικών ήταν γραμμένα σε πλάκες, όπως ακριβώς ο Δεκάλογος του Μωυσή. Το ίδιο και με το δόγμα του Μονοθεϊσμού. 

Οι μύστες δεν ήταν στην ουσία πολυθεϊστές. Αλλά πίσω απ' τα πολλά ονόματα των θεών έβλεπαν τις ποικίλες ενέργειες και τα φανερώματα της μιας θεϊκής ουσίας. Ο Θεός είναι ένας και κατοικεί σε όλα. Αλλά περισσότερο τονίζεται η θεϊκή προέλευση της ψυχής...

Χριστιανισμός και Αρχαία Μυστήρια (ΣΤ')

 

Τα βασικά στοιχεία του Ορφισμού αποτελούν τον πυρήνα των περισσότερων θρησκειών, φυσικά και του Χριστιανισμού. 

Η θυσία του θνήσκοντος θεού, η συμμετοχή στη θρησκευτική κοινότητα που αποκαθιστά τη χαμένη ενότητα του ανθρώπινου γένους, η υποστατική ένωση με τον θεό μέσω της Μεταλήψεως, η ελπίδα μιας ευδαιμονικής μετά θάνατον ζωής και η έκσταση που μεταμορφώνει τη σκληρή πραγματικότητα σε έναν κόσμο θαυμάτων και ομορφιάς, είναι μερικά από αυτά.

Η ιδέα της αθανασίας της ψυχής, η αίσθηση πως οι "αμύητοι" δεν έχουν ελπίδα σωτηρίας, αλλά και η πίστη ότι δεν αρκεί μόνο η "μύηση" αλλά απαιτείται και ενάρετος-αγνός βίος, δεν είναι ανακαλύψεις του Χριστιανισμού. 

Φράσεις όπως "πολλοί οι κλητοί αλλά λίγοι οι εκλεκτοί" και "όποιος έχει αυτιά ας ακούει" κ.λπ. ήταν χαρακτηριστικές όλων των αρχαίων μυστηρίων και πέρασαν σχεδόν ατόφιες και  στον χριστιανισμό.

Ο ορφισμός καθιέρωσε τον μυστικισμό με το προσωπείο της θρησκείας. Ήταν ένα σύνθετο θρησκευτικό κίνημα που αφομοίωσε τα ως τότε σημαντικότερα πνευματικά ρεύματα της ανθρωπότητας. Κάτι αντίστοιχο έκανε και ο Χριστιανισμός...

Η μαγκούρα του καλόγερου...

 

Βρέθηκα κάποτε για λίγες μέρες σε ένα βουδιστικό μοναστήρι. Δεν έχει σημασία πού και πότε. 

Τη δεύτερη μέρα της παραμονής μου με πλησιάζει ένας βουδιστής καλόγερος κρατώντας μια μαγκούρα από μπαμπού. Και μου λέει: "Θα σε ρωτήσω τι είναι αυτό που κρατώ. Αν μου πεις πως είναι μαγκούρα θα σε χτυπήσω δυνατά. Αν μου πεις πως δεν είναι μαγκούρα θα σε ξαναχτυπήσω. Κι αν δεν πεις τίποτα, πάλι θα σε χτυπήσω".

Κάπου σάστισα. Μέχρι να το καλοσκεφτώ, χρααααπππ, τρώω μια δυνατή. Πόνεσε πολύ αλλά το μπαμπού δεν σου κάνει ζημιά.

"Σκέψου το απόψε", μου λέει, "κι αύριο θα έρθω να σε ξαναρωτήσω".

Η αλήθεια είναι πως η στάση του καλόγερου με προβλημάτισε πολύ. Σίγουρα κάτι ήθελε να με διδάξει, αλλά τι; Όλη τη νύχτα έμεινα άγρυπνος, προσπαθώντας να βρω τη λύση του μυστηρίου. Άλλωστε δεν είχα καμιά διάθεση να ξαναφάω πρωινιάτικα μια γερή μαγκουριά.

Μήπως έπρεπε να του πως πως δεν είναι σωστό να με βάζει σε μια κατάσταση που ό,τι και να κάνω χάνω; Μπα. Δεν θα του άρεσε η απάντηση και θα μου τη σβούριζε. Λίγο πριν τα ξημερώματα νόμισα πως βρήκα τη λύση.

Ήταν προφανές πως ο καλόγερος δεν περίμενε να του πω κάτι. Αλλά να κάνω κάτι. Να αφήσω τις θεωρητικούρες και την πολυλογία και να αναλάβω δράση. Χμμμμ. Άρχιζα να ετοιμάζω το σχέδιο.

Σε λίγη ώρα, να σου ο καλόγερος με τη μαγκούρα να μου κάνει την ίδια ερώτηση. Αλλά τώρα δεν με αιφνιδίασε. Ήμουν προετοιμασμένος. Με μια γρήγορη κίνηση του αρπάζω τη μαγκούρα και την πετάω μακριά. 

Δεν του είπα τίποτα, αλλά η κίνησή μου από μόνη της έλεγε πολλά. Π.χ. του έλεγε πως δεν του αναγνωρίζω το δικαίωμα να μου υποβάλει ερωτήματα-παγίδες, δεν του επιτρέπω να μου επιβάλλει μια σχέση που βασίζεται στη βία, πως δεν είμαι κανένα γαϊδούρι να με δέρνει και πως είμαι ενήλικος και δεν έχω καμία διάθεση να το παίξω μαθητής και υποτακτικός κανενός.

Ο καλόγερος έδειξε πολύ ικανοποιημένος. Με κοίταξε γεμάτος συμπάθεια και απλά μου είπε: "Τώρα είσαι έτοιμος να φύγεις απ' το μοναστήρι"!

Χριστιανισμός και Αρχαία Μυστήρια (Ε')

 

Το πρόσωπο του Ορφέα είναι μυθολογικό αλλά σίγουρα διαθέτει και κάποιον ιστορικό πυρήνα. Ο Ορφισμός ήταν ένα πανίσχυρο μυστικιστικό ρεύμα που αρχικά εμφανίστηκε ως αίρεση της διονυσιακής λατρείας. Επηρέασε όμως καταλυτικά τη διαμόρφωση αυτής που λέμε "αρχαία ελληνική θρησκεία" από τον 6ο αιώνα π.Χ. μέχρι την εξαφάνισή του γύρω στο 400 μ.Χ.

Ο ορφισμός δίνει έμφαση στην ατομική σωτηρία, στην ειλικρινή και βαθειά ευσέβεια, απορρίπτει τους εξωτερικούς τύπους, προτείνει τη σιωπή, την εγκράτεια, τον αγνό βίο. Επιχειρεί να ενώσει τον άνθρωπο με τον θεό και τη φύση. 

Ο ίδιος ο Ορφέας δεν διατάζει αλλά τραγουδάει. Είναι το πρότυπο της χαράς και της πλήρωσης. Είναι ο ποιητής της λύτρωσης. Που με τη μελωδία του ειρηνεύει τους ανθρώπους και τα άγρια ζώα. 

Οι ειδικοί έχουν διακρίνει πολλές ομοιότητες του ορφισμού με τον χριστιανισμό. Όπως ο μονοθεϊσμός, η ανάγκη εξιλέωσης από τις αμαρτίες, η συμμετοχή στη "θεία κοινωνία", η πίστη στη θεϊκή καταγωγή της ψυχής, οι νηστείες, ο μύθος του θείου πάθους, η κάθοδος του Ορφέα στον Άδη κ.λπ.

Τα πρώτα χριστιανικά χρόνια πολλοί ήταν εκείνοι που συνέχεαν τον Ιησού με τον Ορφέα. Υπάρχουν μάλιστα και απεικονίσεις της εποχής που δείχνουν τον Ορφέα σταυρωμένο ή τον Ιησού με άρπα και γύρω του να συγκεντρώνονται εκστασιασμένα άγρια ζώα.

Η χριστιανική εκκλησία προβληματίστηκε αρκετά με αυτή τη σύγχυση. Γι' αυτό και πολέμησε σκληρά τον ορφισμό. Η ηγεσία της χριστιανικής κοινότητας προσπαθούσε εμμονικά να πείσει πως ο χριστιανισμός ήταν πραγματικά μια νέα θρησκεία που δεν αντέγραφε τις παλαιότερες...

Χριστιανικός "φερετζές"!

 

Οι αρχαίες παγανιστικές γιορτές λειτουργούσαν ως δικλείδα ασφαλείας. Βοηθούσαν τους ανθρώπους να ξεφεύγουν, σε τακτικά διαστήματα, αλλά σε ελεγχόμενο περιβάλλον, απ' την αυτοσυγκράτηση, συμβατικότητα και εκλογίκευση της καθημερινής ζωής.

Ήταν ένα ξέσπασμα απελευθερωτικό, μια επικοινωνία με την παράλογη και ανεξέλεγκτη πλευρά μας.

Η ανάγκη αυτή υπάρχει και στην εποχή μας. Γι' αυτό και οι παγανιστικές γιορτές επιβιώνουν με χριστιανικό φερετζέ...

Χριστιανισμός και Αρχαία Μυστήρια (Δ')

 

Με τη συμμετοχή τους στα αρχαία Μυστήρια οι άνθρωποι αποκτούσαν την πολυπόθητη Γνώση. Που με τη σειρά της συνδεόταν με ένα μυστηριώδες και ασαφές πρόσωπο, του Μεσσιανικού Ελευθερωτή, που με διάφορα ονόματα εμφανίζεται στη θεολογία και μυθολογία σχεδόν όλων των λαών της Ανατολής. Ας μη νομίζουμε πως η αναμονή του Μεσσία ήταν αποκλειστικό προνόμιο των Εβραίων.

Αν διαβάσουμε τον Προμηθέα Δεσμώτη, αλλά και τα έργα του Πλάτωνα, θα δούμε πως και οι αρχαίοι Έλληνες προσδοκούσαν την έλευση ενός ημίθεου που θα τους λύτρωνε από τα δεσμά και τα βάσανα του βίου. Το ίδιο μοτίβο συναντάμε και στους λαούς της Κεντρικής Ασίας και άπω Ανατολής, όπου η ζωή ήταν ακόμα πιο δύσκολη και ανυπόφορη.

Αυτός ο Μεσσίας θα ελευθέρωνε τους ανθρώπους και από τα δεσμά της πλάνης και της άγνοιας. Οι Αιγύπτιοι τον έλεγαν Όσιρη, οι Γνωστικοί Άρχοντα των Αιώνων, κάποιοι άλλοι λαοί Διόνυσο κ.λπ.

Δεν γνωρίζουμε και πολλά για τα αρχαία Μυστήρια. Το μόνο σίγουρο είναι πως στις σχετικές τελετουργίες γινόταν αναπαράσταση του θανάτου και της ανάστασης. Το χρονικό μεσοδιάστημα ήταν άλλοτε τρεις κι άλλοτε δεκαπέντε μέρες. 

Ο  θάνατος συνδέεται και με την ηλιακή θεότητα, καθώς αφορά αντίστοιχα φυσικά φαινόμενα που παρατηρούνται κυρίως στις πολικές περιοχές, όπου ο ήλιος "κρύβεται" για κάποιο χρονικό διάστημα. Από αυτές τις περιοχές μάλλον προέρχεται και η λατρεία του Υπερβόρειου Απόλλωνα, κλασικό σύμβολο του Ηλίου που συνέβαλε στην αντίστοιχη προβολή του Ιησού ως "Ήλιου της Δικαιοσύνης"...

Χριστιανισμός και Αρχαία Μυστήρια (Γ')

 

Όλες οι θρησκείες έχουν τη μυστικιστική τους συνιστώσα. Για χιλιάδες χρόνια είχε εδραιωθεί η συνείδηση πως πίσω από κάθε φυσικό γεγονός κρύβεται μια μυστική αλήθεια. Πίσω από κάθε συμπαντικό νόμο υπάρχει και μια ηθική δύναμη. 

Ο Μυστικισμός αποκαλύπτει μια παγκόσμια αλήθεια που τη βρίσκουμε σε κάθε θρησκευτικό σύστημα: "Το γράμμα του νόμου σκοτώνει, το πνεύμα του νόμου χαρίζει ζωή". 

Ο μυστικισμός είναι η απελευθερωτική δύναμη του πνεύματος. Είναι μια πνευματική εμπειρία, η αφύπνιση της μυστικής συνείδησης μέσα στο ίδιο το άτομο. Κάτι πολύ περισσότερο από ένα μυστικό ή μια απλή γνώση.

Ο μυστικισμός θεωρεί όλες της μυθολογίες και τα ιερά βιβλία ως αλληγορίες. Είναι κρυπτογραφημένα μηνύματα που πρέπει να αποκωδικοποιηθούν. Τα κλειδιά που ξεκλειδώνουν  τις μυστικές ερμηνείες των μύθων παρέχονται μόνο στους μυημένους. Αυτό, φαινομενικά, είναι σκάνδαλο. Αφού η αλήθεια απελευθερώνει και ολοκληρώνει, γιατί να μην διδάσκεται σε όλους ανεξαίρετα τους ανθρώπους; 

Η απάντηση των "μυστικών" είναι απόλυτη: Ορισμένα "μυστικά" είναι υπερβολικά επικίνδυνα για την αφώτιστη και ανώριμη ανθρωπότητα. Μια επέκταση της γνώσης χωρίς το αντίστοιχο ηθικό υπόβαθρο προκαλεί εκμετάλλευση και καταστροφή. Γι' αυτό και στα αρχαία μυστήρια οι υποψήφιοι μύστες δοκιμάζονταν αυστηρά για την ηθικότητα και εντιμότητά τους. Και μόνο οι ηθικά ακέραιοι γίνονταν μέτοχοι της μεταφυσικής γνώσης. 

Κάτι ανάλογο υπήρχε και στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού. Πριν βαπτιστούν μπορεί και να πέρναγαν χρόνια ως "κατηχούμενοι". Στο στάδιο αυτό παρακολουθούνταν με αυστηρότητα το σύνολο της ζωής τους. Όχι όπως σήμερα που επικρατεί μόνιμο καθεστώς εκπτώσεων...