Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (ΙΑ΄ - Τι στάση κράτησαν οι Αυτοκράτορες?)

Παρά τα όσα λένε οι χριστιανοί, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορας ελάχιστα ασχολήθηκαν μαζί τους. Παραδοσιακά, οι λεγόμενες πολυεθνικές αυτοκρατορίες, τουλάχιστον απ' την εποχή του Κύρου του Μεγάλου, ήταν θρησκευτικά και πολιτισμικά ανεκτές. Δεν μπορούσαν να κάνουν κι αλλιώς. 
Οι Ρωμαίοι ακολούθησαν πιστά αυτή την παράδοση. Οι εξαιρέσεις ήταν ελάχιστες. Οι θρησκευτικές διώξεις ήταν σπάνιες, κυρίως όταν διασαλευόταν η δημόσια τάξη ή αμφισβητούνταν η ρωμαϊκή κυριαρχία. Οι καταστροφές των ιουδαϊκών ιερών και οι διώξεις των Δρυϊδων της Γαλατίας και Βρετανίας εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία. Για μικρό διάστημα διώχθηκε στη Ρώμη η λατρεία του Βάκχου και της Ίσιδας, αλλά για λόγους διατάραξης τάξης και προσβολής των χρηστών ρωμαϊκών ηθών. 

Ο Νέρωνας δίωξε τους χριστιανούς της Ρώμης όχι για τη θρησκεία τους αλλά για την πυρκαγιά της πόλης. Οι επόμενοι αυτοκράτορες ήταν ουδέτεροι ή αδιάφοροι για τον χριστιανισμό, στη μεγάλη τους πλειοψηφία. Είχαν άλλωστε πολύ σοβαρότερα θέματα ν' ασχοληθούν. 
Εντύπωση όμως προκαλεί πως υπήρξαν και αυτοκράτορες φιλοχριστιανοί. Όπως ο Κόμμοδος, ο Καρακάλας, ο Αλέξανδρος Σεβήρος και ο Φίλιππος ο Άραβας που από μερικούς θεωρείται πρώτος αυτοκράτορας (κρυπτο)χριστιανός κ.ά.

Εντύπωση προκαλεί επίσης πως αρκετοί αυτοκράτορες ενώ αρχικά ήταν αδιάφοροι ή και φιλικοί προς τους χριστιανούς, ξαφνικά αποφασίζουν να τους διώξουν. Δυστυχώς οι πηγές έχουν σκόπιμα εξαφανιστεί και αγνοούμε το λόγο της μεταστροφής. Υποθέτουμε πως αφορούσε κάποια έξαρση της αντικαθεστωτικής δράσης των Χριστιανών. 
Ακόμα και ο Διοκλητιανός τα 19 πρώτα χρόνια της θητείας του δεν άγγιξε τους χριστιανούς. Τα ανάκτορά του ήταν γεμάτα χριστιανούς, συμπεριλαμβανομένων της συζύγου και της κόρης του. Επίσης, απέναντι απ' το ανάκτορό του στη Νικομήδεια υπήρχε λαμπρός χριστιανικός ναός. Το Μεγάλο Διωγμό αρχίζει ξαφνικά το 303 μ.Χ. για λόγους άγνωστους μεν αλλά που σίγουρα αφορούσαν την αποθράσυνση των χριστιανών τόσο στις τάξεις του στρατού όσο και στα ανώτερα πολιτικά αξιώματα.

Φιλικά στο χριστιανισμό ξεκίνησε κι ο Βαλεριανός, αλλά μετά τα 4 πρώτα χρόνια αλλάζει πολιτική και τους διώκει. Τι έπαθε ξαφνικά? Μήπως τρελάθηκε ή τον κυρίευσαν δαίμονες? Φυσικά όχι! Τι κάνει νιάου-νιάου στα κεραμίδα?

Ο πρώτος μεγάλος αυτοκρατορικός διωγμός έγινε επί Δέκιου στα 251 μ.Χ. Αλλά κι αυτός ήταν σύντομος, περίπου ένα έτος, και αφορούσε κυρίως επισκόπους και πρεσβυτέρους των χριστιανών. Σε μια εποχή που οι χριστιανοί είχαν σχεδόν αλώσει τον κρατικό μηχανισμό. Γιατί, τελικά, αυτός ήταν ο σκοπός τους. Ήταν η μόνη "θρησκεία" που κυνηγούσε την κατάκτηση της εξουσίας.

Ως γενικά συμπεράσματα έχουμε:

- Η ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν θρησκευτικά ανεκτική.

- Η θρησκευτική πολιτική των αυτοκρατόρων τους τρεις πρώτους αιώνες δεν ήταν σταθερή και συνεπής. 

- Σε αυτοκρατορικό επίπεδο αποφεύγονταν οι μεγάλες θεωρητικές και δογματικές συζητήσεις. Υπήρχε απόλυτη αδιαφορία για την πίστη κάθε υπηκόου. Τους αρκούσε η τυπική συμμετοχή στις δημόσιες λατρευτικές εορτές και τελετουργίες.

- Οι αυτοκράτορες ενδιαφέρονταν κυρίως για την πολιτική και θρησκευτική ενότητα του κράτους. Η πρώτη επιτεύχθηκε το 212 μ.Χ. όταν ο Καρακάλας έδωσε την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη σε όλους τους ελεύθερους υπηκόους! Η δεύτερη επιδιώχθηκε μέσω του ρωμαϊκού Πανθέου, που ενσωμάτωνε σχεδόν όλες τις μεγάλες θεότητες της επικράτειας. Πρόθεση των περισσότερων αυτοκρατόρων ήταν να εντάξουν στο Πάνθεο αυτό και τον θεό των χριστιανών ώστε να τους ενσωματώσουν.

Ο Κορωνοϊός "σκοτώνει" τις παραδοσιακές θρησκείες...

Ζούμε κοσμοϊστορικές στιγμές. Όχι λόγω πανδημίας. Γιατί επιδημίες και καταστροφικούς πολέμους η ανθρωπότητα έζησε και θα ζήσει πολλές ακόμα. Συνηθισμένα πράγματα.

Αλλού είναι το πρωτοφανές. Ο νέος παράγοντας που μπαίνει στην εξίσωση. Οι άνθρωποι, για πρώτη φορά στην ιστορία τους, αντιμετωπίζουν μια παγκόσμια επιδημία αποκλειστικά με επιστημονικά κριτήρια! 

Δεν τρέχουν σε εκκλησίες, δεν ξεπατώνονται στις μετάνοιες και στις νηστείες, δεν παρασύρονται από σούργελα κληρικούς, δεν ψάχνουν εξιλαστήρια θύματα, δεν μετέχουν σε λητανίες και ιερές τελετές, δεν κάνουν τάματα, γενικά γυρίζουν την πλάτη τους σε κάθε τι που ως τώρα θεωρούνταν "ιερό".

Κι όλα αυτά γίνονται χωρίς ν' ανοίξει μύτη. Λες κι η ανθρωπότητα ήταν έτοιμη από καιρό. Το προσκήνυμα στη Μέκκα απαγορεύτηκε, οι μαζικές προσευχές της Παρασκευής απαγορεύτηκαν στο Ιράν, στο Ελλαδιστάν ουσιαστικά έκλεισαν οι ναοί και το ιερότερο μυστήριο της θείας ευχαριστείας απαγορεύτηκε χωρίς ν' ακουστεί κιχ.

Μην υποτιμούμε τη νοημοσύνη των ανθρώπων. Και κυρίως των πιστών. Βλέπουν, ακούν, σκέφτονται (έστω και λίγο) και καταλαβαίνουν. Μπορεί να μην το ομολογούν δημόσια, να μην το λένε ούτε καν στον εαυτό τους. Αλλά αυτά τα πράγματα δρουν υπόγεια, χτυπάνε κατευθείαν στο ασυνείδητο. Και δεν θ' αργήσουν να βγουν και στο συνειδητό. Θα το δούμε, θα το ζήσουμε κι αυτό...

Στην κάπως καθυστερημένη Ελλάδα το ξήλωμα του πουλόβερ της Εκκλησίας άρχισε περίπου πριν 50 χρόνια. Στην αρχή διστακτικά, ατσούμπαλα, άγαρμπα. πρωτοστατούσε η Αριστερά με τη χοντροκομμένη προπαγάνδα της. Η Εκκλησία την αντιμετώπισε σχετικά εύκολα, αλλά όχι χωρίς απώλειες. 

Το επόμενο μεγάλο "μπαμ" έγινε στα πρώτα χρόνια της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Ο πολιτικός γάμος, το συναινετικό και αυτόματο διαζύγιο, η νομιμοποίηση των αμβλώσεων, η αποποινικοποίηση της μοιχείας, η ισότητα των δύο φύλων ... όλ' αυτά ήταν κλοτσιές στο μαλακό υπογάστριο της Εκκλησίας. Ακολούθησε ορυμαγδός... σύμφωνα συμβίωσης, κατοχύρωση δικαιωμάτων ομοφιλοφύλων, αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα. 

Η Εκκλησία άρχισε να βρίσκεται στα σχοινιά του ριγκ. Έδωσε κάποιες σκληρές μάχες. Κέρδισε εκείνη του 1987 εναντίον του Τρίτση, τα κατάφερε κάπως καλούτσικα με τις ταυτότητες, αλλά πλέον ... δεν τραβάει.

Ήρθε κι ο κορωνοϊός ν' αποδείξει πως ο Βασιλειάς είναι γυμνός. Πως η πίστη της Εκκλησίας είναι παραμυθάκι του Άντερσεν. Καμιά θρησκεία δεν μπορεί να φτουρίσει αν δεν εγγυάται την άνωθεν ασφάλεια και προστασία των μελών της. Και τώρα τι βλέπουμε? Η Εκκλησία να είναι μέρος του προβλήματος κι όχι της λύσης του.

Ένα προσκύνημα στους Αγίους Τόπους μετατρέπεται σε κόλαση και εφιάλτη. Η λειτουργία των ναών γίνεται πηγή κινδύνου. Και η συμμετοχή στο μέγα μυστήριο, διαβατήριο για τον άλλο κόσμο! Η Εκκλησία, τελικά, βλάπτει την υγεία. Όχι μόνο την ψυχολογική, όπως ξέραμε ως τώρα, αλλά και τη σωματική. Κι αυτό το βλέπουν και τα πιστά μέλη της. 

Οι συνέπειες δεν θ' αργήσουν να φανούν...

Τι είναι η θρησκεία-απόδραση?

Είναι γνωστό σε όλους το φαινόμενο άτομα μιας κάποιας ηλικίας, π.χ. άνω των πενήντα, να στρέφονται προς τη θρησκεία. Οι Χριστιανοί σπεύδουν να το αποδώσουν στην "ωριμότητα" της ηλικίας αυτής, αλλά δεν ισχύει. 

Η θρησκεία είναι ένας απ' τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι προσπαθούν να αποδράσουν απ' τη λεγόμενη "κρίση μέσης ηλικίας". Και για να το πω πιο ωμά, είναι ο κλασσικός τρόπος να παλέψεις την προοπτική του γήρατος και του θανάτου, αλλά και της συνειδητοποίησης πως απέτυχες ως άνθρωπος...

Βέβαια, μια τέτοια θρησκεία-απόδραση έχει κάποια βασικά γνωρίσματα. Κατ' αρχήν είναι μια θρησκεία "νομική", γεμάτη επιταγές και απαγορεύσεις, που διυλίζει τον κώνωπα και καταπίνει την κάμηλο. 

Είναι μια θρησκεία μαγική. Που κυριαρχεί η πεποίθηση πως όλα όσα συμβαίνουν, συμβαίνουν ανεξήγητα και παύουν να συμβαίνουν με συγκεκριμένες ιεροτελεστίες και τελετουργίες. Π.χ. ανάβοντας το καντήλι ή ένα κεράκι, κάνοντας νηστείες, μετάνοιες και προσευχές, πηγαίνοντας στις ακολουθίες ή σε προσκυνήματα κ.λπ.

Όλ' αυτά απαλλάσσουν τον άνθρωπο απ' την ευθύνη της κακοδαιμονίας του κι απ' τη δύσκολη προσπάθεια ν' αλλάξει τον τρόπο ζωής που τη δημιούργησε.

Ο Θεός μιας τέτοιας θρησκείας εξαγοράζεται, εξευμενίζεται με δωροδοκίες και είναι πρόθυμος να βοηθήσει κάθε άνθρωπο που διαθέτει το κατάλληλο "μέσο", π.χ. έναν "χαρισματικό" πνευματικό ή κάνει μια μεγάλη δωρεά στην Εκκλησία "υπέρ της ψυχής του"...

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (Ι΄ - Πώς τα πρώην θύματα γίνονται θύτες!)

Κατά τη γνώμη μας οι διώξεις των χριστιανών στους πρώτους αιώνες είχαν καθαρά πολιτικό χαρακτήρα. Εκείνη την εποχή η πολιτική και η θρησκεία ταυτιζόταν. Π.χ. όποιος δεν υποτασσόταν στη ρωμαϊκή κυριαρχία το εξέφραζε με θρησκευτικό τρόπο. Αρνούνταν τους θεούς της Ρώμης, δεν θυσίαζε στους "δαίμονες" των αυτοκρατόρων, δεν συμμετείχε στις δημόσιες τελετές που είχαν αποκλειστικά θρησκευτικό χαρακτήρα κ.λπ.

Έτσι, ο χαρακτηρισμός "άθεος" την εποχή εκείνη ουσιαστικά ταυτιζόταν με τον αναρχικό-επαναστάτη. Όποιος δεν σεβόταν την κρατούσα μεταφυσική τάξη, απέρριπτε και την κοσμική τάξη, δηλαδή το καθεστώς...

Αλλά δεν είχε θρησκευτικό φερετζέ μόνο η πολιτική απείθεια. Θρησκευτικό χαρακτήρα έπαιρνε και η καταστολή της. Η στάση των χριστιανών θεωρήθηκε πως διασάλευε την αρμονική σχέση θεών και ανθρώπων. Κάτι που μετά βεβαιότητας θα προκαλούσε τη θεϊκή οργή, η οποία θα έπεφτε στις κεφαλές δικαίων και αδίκων.

Οι χριστιανοί με τη στάση τους έθεταν σε κίνδυνο όχι μόνο τον παραδοσιακό τρόπο ζωής των Ρωμαίων αλλά δυναμίτιζε τα ίδια τα θεμέλια της κοινωνίας και αυτοκρατορίας. 

"Άθεοι" βέβαια θεωρούνταν και οι Ιουδαίοι, αλλά η θρησκεία τους γινόταν σεβαστή καθώς ήταν πανάρχαιη, παλαιότερη ακόμα και της ίδιας της Ρώμης. Επιπλέον, στην εβραϊκή Βίβλο, ιερό βιβλίο και των χριστιανών ως "Παλαιά Διαθήκη", διαβάζουμε πως ο προφήτης Ελισαιέ δίνει προφανώς την συγκατάθεσή του στον Ναιμάν που ζητά να λάβει χάρη αν προσκυνήσει τον βασιλιά της Συρίας στο ναό του Ρεμάν (Βασιλειών Δ', ε, 18-19)! Όμως οι χριστιανοί αρνούνταν, έστω και προσχηματικά, να θυσιάσουν στους παραδοσιακούς θεούς για να σώσουν τη ζωή τους...

Όλα αυτά στοχοποιούσαν τους χριστιανούς. Σε κάθε μεγάλη φυσική καταστροφή, επιδημία ή εχθρική επιδρομή ο όχλος έσπευδε να λιντζάρει τους χριστιανούς ή απαιτούσε απ' τους τοπικούς επάρχους να τους ρίξουν στα λιοντάρια. Γιατί θεωρούνταν υπεύθυνοι κάθε "θεομηνίας". Πώς να μην οργίζονταν μαζί τους οι Θεοί που έσωσαν τη Ρώμη απ' τον Αννίβα?

Όμως την ίδια λογική ακολούθησαν και οι Χριστιανοί μόλις κατάφεραν να πάρουν στα χέρια τους την εξουσία. Θεωρούσαν τους εθνικούς, και κυρίως τους αιρετικούς, ως αιτίες κάθε συμφοράς και καταστροφής. 

Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος εξαπολύει σκληρότατο διωγμό (ανάλογο του Διοκλητιανού) εναντίον των "αιρετικών" Δονατιστών. Με το επιχείρημα πως ο Θεός του εμπιστεύτηκε ολόκληρη την αυτοκρατορία κι αν δεν εξαφανίσει κάθε αίρεση θα θεωρηθεί (ο Κωνσταντίνος) προσωπικά υπεύθυνος με συνέπεια να υποστεί τόσο αυτός προσωπικά όσο και ολόκληρο το κράτος τη θεία τιμωρία. Με απλά λόγια τους έλεγε "εξ αιτίας σας κινδυνεύω να τιμωρηθώ απ' τον Θεό, άρα είστε εχθροί του αυτοκράτορα, οπότε... φίδι κολοβό που σας έφαγε"!

Σώζεται ακόμα και ένα διάταγμα του 438 μ.Χ. εναντίον των Ιουδαίων, Σαμαριτών, εθνικών και αιρετικών που κατηγορούνται ως υπεύθυνοι για την κακή σοδειά, τους πρόσφατους παγετώνες και την ξηρασία...

"Ορθοδοξία" στα λόγια...

Σήμερα στον Ορθόδοξο κόσμο έχει ο καθένας τη δική του "θεολογία"! Κι έτσι έχουμε φαινόμενα όπως τα παρακάτω: αντιμετωπίζουμε τις ενοχές μας στο πρότυπο του ρωμαιοκαθολικού μεσαίωνα, υποστηρίζουμε την ατομικότητά μας προτεσταντικά, φανατιζόμαστε ισλαμικά, αιθανόμαστε περιούσιοι εβραϊκά κ.λπ.

Σε όλ’ αυτά αν προσθέσουμε και την κλασική υποκρισία και τον ναρκισσισμό μας, το γλυκό έρχεται και δένει!

Τη μακρόσυρτη και αντιαισθητική λατρεία τη βαφτίζουμε "βυζαντινή μεγαλοπρέπεια", τη δεσποτοκρατία "επισκοποκεντρική εκκλησία", την αυτιστική και αυτάρεσκη περιχαράκωση "καθ’ ημάς Ανατολή", τη φθονερή επιθετικότητα "ζήλο", τη συναισθηματική ψυχρότητα "σοβαρότητα"...

Τελικά δεν είν’ ο γιαλός στραβός...

Ρώμη και Χριστιανισμός: αλήθειες και ψέματα (Θ΄ - Σημείο-κλειδί ο εμπρησμός της Ρώμης)

Οι σχέσεις των Χριστιανών με τις ρωμαϊκές αρχές συνιστά ένα μεγάλο ιστορικό αίνιγμα. 

Σε πρώτη φάση η παρουσία του χριστιανισμού ήταν μια αποκλειστικά ιουδαϊκή υπόθεση. Ο χριστιανισμός θεωρήθηκε μια απ' τις πολλές ιουδαϊκές αιρέσεις και το ρωμαϊκό κράτος αρνούνταν να παρέμβει εκτός των περιπτώσεων εκείνων που οι συγκρούσεις ιουδαίων και χριστιανών προκαλούσε διασάλευση της δημόσιας τάξεως.

Δεν ήταν λίγες και οι περιπτώσεις που οι Ρωμαίοι διέσωσαν χριστιανούς ηγέτες απ' τη μανία των Ιουδαίων, όπως συνέβη στον Παύλο τουλάχιστον δύο φορές: απ' τον χιλίαρχο Κλαύδιο Λυσία στην Ιερουσαλήμ και τον Ιούνιο Γαλλίωνα στην Κόρινθο. Ο τελευταίος μάλιστα ήταν αδελφός του Σενέκα, που πρωτοστάτησε στην πυρκαγιά της Ρώμης. Άρα έμμεσα προκύπτει κάποια συνεργασία Σενέκα-Παύλου...

Τα πράγματα άρχισαν να παίρνουν άλλη διάσταση απ' τον εμπρησμό της Ρώμης το 64 μ.Χ. Κατά πάσα πιθανότητα η φωτιά ήταν έργο των συγκλητικών-αντιπάλων του Νέρωνα. Αλλά μάλλον χρησιμοποίησαν ως εκτελεστικό βραχίωνα τους χριστιανούς του Παύλου που ως τότε δεν ήταν πολιτικά σταμπαρισμένοι, άρα εύκολα θα μπορούσαν να κάνουν τη δουλειά. Οι ίδιοι οι Συγκλητικοί, οι συγγενείς και οι δούλοι τους ήταν υπό συνεχή παρακολούθηση...

Σημαντική ιστορική πηγή αποτελεί η αλληλογραφία Πλίνιου Νεώτερου  και αυτοκράτορα Τραϊανού γύρω στα 110 μ.Χ. Ο πρώτος, διοικητής της επαρχίας του Πόντου, ζητάει οδηγίες απ' τον καίσαρα για τις διώξεις των Χριστιανών. 

Το πρώτο ερώτημα που θέτει ο Πλίνιος είναι αν στις επιβαλλόμενες ποινές θα έπρεπε να λάβει υπόψιν του την ηλικία των καταδικασμένων. Αν, δηλαδή, θα έπρεπε να δείξει επιείκεια σε νεαρούς και υπερήλικες. Ο αυτοκράτορας καλώς δεν του απαντά γιατί αυτό το ζήτημα ήταν στην αποκλειστική ευχέρεια του επαρχιακού διοικητή. 

Το δεύτερο ερώτημα του Πλίνιου ήταν αν για την καταδίκη των Χριστιανών αρκούσε η χριστιανική ιδιότητά τους (το "όνομα Χριστιανός") ή αν απαιτούνταν και η διάπραξη κάποιας συγκεκριμένης παράνομης πράξης. Εδώ ο αυτοκράτορας είναι κατηγορηματικός: Αρκεί το "όνομα" για την καταδίκη τους. 

Το τρίτο ερώτημα αφορούσε τους "μετανοημένους-αποστάτες" Χριστιανούς. Ποια πρέπει να είναι η ποινική τους μεταχείριση?  Η αυτοκρατορική απάντηση θεωρείται φιλο-χριστιανική. Πρώτον, διευκρινίζει πως οι χριστιανοί δεν θα πρέπει να αναζητούνται απ' τις αστυνομικές αρχές αλλά να κινείται η εναντίον τους διαδικασία μόνο κατόπιν καταγγελίας και μάλιστα επώνυμης. 

Και, δεύτερον, αν οι χριστιανοί αποδείκνυαν έμπρακτα τη μεταμέλειά τους, προσφέροντας δηλαδή κάποιου είδους θυσία στους αναγνωρισμένους θεούς, θα έπρεπε αμέσως να αφήνονται ελεύθεροι.

Στην πολύ σημαντική αλληλογραφία Πλίνιου-Τραϊανού θα επανέλθουμε στην επόμενη ανάρτηση.

Τι είναι "πρόσωπο"?

Όπως έχουμε ξαναπεί, τα χριστιανικά δόγματα είναι προϊόντα της δημιουργικής φαντασίας της ηγεσίας των Χριστιανών. Κι άρχισαν να διατυπώνονται απ' τον 4ο αιώνα και σταμάτησαν περίπου τον 13ο αιώνα. Εννοείται πως οι πρώτοι χριστιανοί δεν θα υποστούν καμία συνέπεια από την άγνοια αυτών των δογμάτων...

Ένας χαρακτηριστικός όρος που υιοθετήθηκε απ' την αρχαία αμπελοφιλοσοφία και εντάχθηκε στη χριστιανική δογματική είναι η λέξη "πρόσωπο". 

Είναι γνωστή η διάκριση μεταξύ κοινής ουσίας του τριαδικού Θεού και των διαφορετικών υποστάσεων-προσώπων. Βέβαια, στα λατινικά χρησιμοποιείται ο ίδιος όρος για την ουσία και την υπόσταση, οπότε καταλαβαίνεται τι τουρλομπούκι έγινε...

Τη δεκαετία του '80 με τους νεο-ορθόδοξους, και όχι μόνο, έγινε της μόδας ένας κουλτουρο-χριστιανισμός! Αν ήθελες να εντυπωσιάσεις την παρέα σου ή να χτυπήσεις ψαγμένο γκομενάκι έπρεπε να παίζεις την έννοια του "προσώπου" στα δάχτυλα. 

Με έμφαση όχι στα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας αλλά στον καθένα από μας χωριστά. Έτσι, ουσιαστικά η λέξη "άτομο" αντικαταστήθηκε απ' το "πρόσωπο". Γιατί το πρόσωπο έχει δύο βασικά πλεονεκτήματα απ' το άτομο. Πρώτον διατηρεί την ετερότητά του χωρίς υπερβολές και ναρκισισμούς και, δεύτερον, το πρόσωπο νοείται μόνο ως ον που βρίσκεται διαρκώς σε κοινωνία με τα άλλα πρόσωπα. Ενώ το άτομο στερείται κοινωνικότητας.

Δε λέω, ωραία είναι αυτά τα πραγματάκια, αλλά είναι καθαρά άσκηση επί χάρτου, σκέτη θεωρητικολογία χωρίς συνήθως πρακτική εφαρμογή. Σε κουβέντα να βρισκόμαστε δηλαδή...